Κ.Π. Καβάφης: «Ποιήματα»

Ανθούλα Δανιήλ

 Τα χρόνια περνούν αλλά ο Κ.Π. Καβάφης (1863-1933) είναι ο ποιητής που έρχεται πάνοπλος και συνεχίζει την πορεία του ακάθεκτος. Πάντα υπάρχει μια αφορμή για μια νέα έκδοση. Και ο επιμελητής του παρόντος τόμου, με τον τίτλο Κ.Π. Καβάφης: Ποιήματα,ο καθηγητής και ποιητής Νάσος Βαγενάς, αρχίζει με την κρίση του ίδιου του Καβάφη: «Ο Καβάφης είναι ποιητής του μέλλοντος», επιβεβαιώνοντας την κρίση του Βαγενά: «Κανένας ίσως Έλληνας ποιητής δεν υπήρξε τόσο καλός κριτικός αναγνώστης του έργου του όσο ο Καβάφης». Ο Καβάφης δεν εκκινεί την αυτοεκτίμησή του από τη ματαιοδοξία του, αλλά από την επίγνωση «ότι θα ερχόταν μια εποχή που η ασύμβατη με τα ποιητικά δεδομένα του καιρού του ποίησή του θα επιβαλλόταν ως μεγάλη ποίηση, όχι μόνο μέσα στο περιορισμένο νεοελληνικό πλαίσιο».

Ο Καβάφης, συνεχίζει ο Βαγενάς, έπλασε μια ποίηση με αναχωνεμένα μέσα της στοιχεία τεχνοτροπιών του 19ου αιώνα και της ελληνικής αρχαιότητας. Ο Καβάφης όχι μόνο έγινε δεκτός στον Κανόνα, αλλά δημιούργησε ο ίδιος κανόνα. Απόδειξη όλων αυτών είναι η διεθνής απήχηση, τα διεθνή συνέδρια, τα βιβλία που εκδίδονται για την ποίησή του, οι μελέτες που δημοσιεύονται, τα Τμήματα Νεοελληνικών Σπουδών και Συγκριτικής Φιλολογίας στα πανεπιστήμια. Ο Καβάφης δεν είναι ένας παλιός ποιητής που ξαναδιαβάζεται, αλλά ένας ποιητής που δεν έπαψε ποτέ να διαβάζεται και, όσο περνά ο καιρός, το ενδιαφέρον για το έργο του μεγαλώνει, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό. Έχει μεταφραστεί στις μείζονες γλώσσες και διαβάζεται σαν ποιητής του αιώνα μας.

Βεβαίως, είναι πλέον γνωστό ότι έγραψε περισσότερα ποιήματα από τα 154 του λεγόμενου κόρπους, πρώτη έκδοση του 1935, τα οποία είναι αυτά που εκείνος ήθελε να δημοσιευτούν. Στο βιβλίο όμως που έχουμε στα χέρια μας περιλαμβάνονται εκτός από τα 154, σε Παράρτημα, και δεκατρία από τα κρυμμένα, που βρέθηκαν στο αρχείο του και σε χέρια φίλων και συγγενών, τα οποία εκείνος δεν δημοσίευσε αλλά δεν είναι κατώτερα εκείνων που δημοσίευσε. Τέλος, μας ενημερώνει ο Βαγενάς ότι η παρούσα έκδοση στηρίζεται στην εργασία του Γ.Π. Σαββίδη και ότι σ’ αυτήν στηρίζονται οι καβαφικές σπουδές.

Τα ποιήματα ακολουθούν τη χρονολογική σειρά πρώτης δημοσίευσής τους και τα άλλα του Παραρτήματος τη χρονολογία της σύνθεσής τους, στο μονοτονικό σύστημα.

Ο Καβάφης δεν είναι ένας παλιός ποιητής που ξαναδιαβάζεται, αλλά ένας ποιητής που δεν έπαψε ποτέ να διαβάζεται.

Ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος βάζει σε τάξη πληροφορίες ενδιαφέρουσες στο Επίμετρο, το οποίο τιτλοφορεί «Τα “Ιστορικά” Ποιήματα του Κ.Π. Καβάφη». Εκεί διαβάζουμε ότι ο ποιητής δεν ήθελε ή δεν πρόλαβε να εντάξει τα «Ιστορικά» ποιήματα στον «κανόνα», γιατί ίσως είναι «δευτερότερα». Εκδόσεις αυτών των 154 ποιημάτων έγιναν το 1935, 1948, 1952, 1958, όλες χωρίς στοιχειώδη σχόλια. Ωστόσο, άρχισε να γίνεται γνωστό πως ο ποιητής είχε γράψει πολύ περισσότερα. Έτσι, τα ποιήματα μπήκαν στις εξής κατηγορίες: «του κανόνα», Αποκηρυγμένα, Κρυμμένα, Ατελή. Συνολικά 300 ποιήματα, από τα οποία τα 192 είναι ιστορικά ή ψευδοϊστορικά. Τα 2/3 δηλαδή της συνολικής παραγωγής αναφέρονται ευθέως ή πλαγίως στην Ιστορία, με ιστορικά ή πλαστά πρόσωπα.

Ο Δασκαλόπουλος μας πληροφορεί π.χ. ότι ο ποιητής δεν περιγράφει τη μορφή των ιστορικών προσώπων, πράγμα που κάνει με τα ερωτικά πρόσωπα. Στα ιστορικά πρόσωπα χαρακτηρίζει το ήθος και τη συμπεριφορά, όπως π.χ. «Ο βασιλεύς Δημήτριος» που αλλάζει φορεσιά και φεύγει ή ο Μανουήλ Κομνηνός που φοράει ιερατικά σαν να προαισθάνεται το τέλος του ή ο Καισαρίων στο ποίημα «Αλεξανδρινοί βασιλείς» και σε άλλα, στα οποία περιγράφονται η ενδυμασία του, τα κοσμήματα και τα συναισθήματά του.

Ο Καβάφης δεν μιλάει για μεγάλα ιστορικά γεγονότα και ηρωικά κατορθώματα, αλλά για καίριες στιγμές στη ζωή των προσώπων. Δεν αναφέρεται σε ιστορικά πρόσωπα πέραν του 1821, δεν είναι επικός ποιητής αλλά δραματικός, δίνει θεατρική διάσταση στα ποιήματά του, είναι ποιητής αναγνώστης, αντλεί την έμπνευσή του από τα βιβλία και από τις εποχές των ανακατατάξεων, «σταθμεύει» στον «Όμηρο, στον Σαίξπηρ, στον Πλούταρχο, στον Gibbon, μιλάει για πρόσωπα της Τέχνης και του Λόγου, ρήτορες, σπουδαστές, ποιητές, σοφιστές, καλλιτέχνες, γλύπτες, μουσικούς, μυροπώλες. Προσφεύγει στην ελληνική αρχαιότητα και μυθολογία, στα κράτη των επιγόνων του Μ. Αλέξανδρου. Οι ήρωές του έχουν όνομα, άλλοτε αληθινό και άλλοτε επινοημένο, συχνά μέσα σε ένα θολό και αδιευκρίνιστο γοητευτικό περιβάλλον. Κάνει λόγο για τις διαφορές χριστιανών και εθνικών, για θανάτους, κηδείες και επιτύμβια. Παραμένει αναπάντητο το θέμα αν ήταν ή δεν ήταν χριστιανός ο Καβάφης. Κάτι που γέννησε απορία στους επαρκείς αναγνώστες του είναι το γιατί άφησε έξω από τα 154, άλλα ποιήματα που δεν είναι κατώτερα από αυτά που είναι μέσα, όπως τα ποιήματα στο Παράρτημα: «Ποσειδωνιάται», «“Τα δ’ εν Άδου τοις κάτω μυθήσομαι”», «Επάνοδος από την Ελλάδα» «Συμεών» και μερικά ακόμη που θα μπορούσαν να ανήκουν στον «κανόνα». Ο Δασκαλόπουλος σχολιάζει και ερμηνεύει τους όρους «ιστορικά», «ψευδοϊστορικά», ιστορικοφανή», «ιστοριογενή», όροι που έχουν ήδη καθιερωθεί. Μας λέει ακόμα ότι τα έχοντα σχέση με την ελληνική αρχαιότητα και τη μυθολογία είναι δημιουργίες της πρώτης φάσης του ποιητή. Λίγα έχει εμπνευστεί από την τραγωδία, του Αισχύλου κυρίως, ένα μόνο ετεροφυλόφιλο ζεύγος απαντά στο έργο του, πολλά είναι τα βυζαντινά θέματα, καθώς πολλά είναι και εκείνα που αναφέρονται στην «έντονη, αντιφατική προσωπικότητα» του Ιουλιανού. Το Επίμετρο τελειώνει με την επισήμανση του Σεφέρη ότι ο Καβάφης έχει «ιστορική αίσθηση».

Στον υπομνηματισμό του Επιμέτρου του, ο Δασκαλόπουλος αναφέρεται στις/στους: Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, Μαρωνίτη, Σεφέρη, Αμαλία Μεγαπάνου, Νάσο Βαγενά, επιμελητή του παρόντος τόμου και συντάκτη του Εισαγωγικού Σημειώματος, επίσης στους Μιχάλη Πιερή, φυσικά στον ίδιο τον Καβάφη, και για περισσότερα παραπέμπει στους κλασικούς πλέον μελετητές: Μαλάνο, Τσίρκα, Σαββίδη, Δάλλα, Ντελόπουλο· στην Παλατινή Ανθολογία,στο Αφιέρωμα στον Καβάφη, στο Γ’ Συμπόσιο Ποίησης του Πανεπιστημίου Πατρών, στους ξένους: Boresock, Diana Haas και Pontani, με πρόλογο Σαββίδη, εισαγωγή Massimo Peri.

Το βιβλίο ολοκληρώνεται με το Χρονολόγιο, που βασίστηκε στο βιβλίο των Δημήτρη Δασκαλόπουλου – Μαρίας Στασινοπούλου, Ο βίος και το έργο του Κ. Π. Καβάφη, νέα έκδοση συμπληρωμένη,Μεταίχμιο 2013.

Στο σκληρό εξώφυλλο, ο Καβάφης, έργο του εξαιρετικού εικαστικού Γιάννη Ψυχοπαίδη.

Τελικά, ένα ακόμα καλό βιβλίο για τον Καβάφη, που παρά τα όσα έχουν κυκλοφορήσει, κομίζει γνώση στον αναγνώστη για τον ποιητή, που πάντα συγκινεί.

 

Ποιήματα
Κ.Π. Καβάφης
Επιμέλεια έκδοσης: Νάσος Βαγενάς
Επίμετρο: Δημήτρης Δασκαλόπουλος
Κέδρος
240 σελ.
ISBN 978-960-04-5477-2
Τιμή €22,00

Ανθούλα Δανιήλ δρ Φιλολογίας, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, μέλος της Ένωσης Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών και μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων

https://diastixo.gr/kritikes/poihsh/24085-kavafhs-poiimata

https://diastixo.gr/