- Αγάθη Γεωργιάδου
Η συζήτηση γύρω από την ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας έρχεται συχνά αντιμέτωπη με το ζήτημα της μεθοδολογικής της προσέγγισης: πώς μπορεί να αποδοθεί η εξέλιξη των λογοτεχνικών ρευμάτων χωρίς να εγκλωβιστεί η πορεία της σε αυστηρά όρια; Στο ερώτημα αυτό, ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου με τη νέα του μελέτη, Τα χρώματα του κύβου. Σταθμοί της ελληνικής πεζογραφίας 1866-2023 (Εκδόσεις Πατάκη, 2025), αντιπροτείνει μια πολυεδρική οπτική που επιτρέπει την ανάδειξη των ωσμώσεων και των αισθητικών μετασχηματισμών της ελληνικής πεζογραφίας.
Ανιχνεύοντας «προδρόμους αφηγηματικών τεχνικών» και «θεματικούς προγόνους», ο συγγραφέας αποδεικνύει ότι οι μεγάλες λογοτεχνικές τομές συχνά κυοφορούνται πολύ πριν από την επίσημη εμφάνισή τους. Υιοθετώντας την ευρηματική μεταφορά του κύβου ενός ταχυδακτυλουργού, οργανώνει το υλικό του σε οκτώ χρωματιστές έδρες, καθεμία από τις οποίες αντιστοιχεί σε διακριτούς ιστορικούς και αισθητικούς σταθμούς. Η μεθοδολογική επιλογή της «σκοπιάς του drone» επιτρέπει στον μελετητή να προσφέρει μια πανοραμική απεικόνιση του λογοτεχνικού πεδίου, αναδεικνύοντας τις υπόγειες συνάφειες και τις δομικές ασυνέχειες μεταξύ των εποχών. Το βιβλίο χαρακτηρίζεται από πυκνότητα, σαφήνεια και στέρεη γνώση που υποστηρίζεται από σύγχρονη βιβλιογραφία, αποφεύγοντας τις στερεότυπες ερμηνείες.
Η αφηγηματική διαδρομή ξεκινά από την κόκκινη έδρα, η οποία εξετάζει τη μετάβαση από την ιστορική φαντασία και το αστικό μυθιστόρημα των Ροΐδη, Παπαδιαμάντη και Ξενόπουλου προς έναν λυρικό ρεαλισμό. Ο Χατζηβασιλείου επιχειρεί την αποδέσμευση του Παπαδιαμάντη από το βάρος των παραδοσιακών ιδεολογικών φορτίσεων, εστιάζοντας στην εσωτερική οικονομία των κειμένων και στην «παντοδυναμία του παπαδιαμαντικού λόγου». Μέσα από αυτή την προσέγγιση, επανεκτιμάται η αμιγώς λογοτεχνική αξία του έργου του, πέρα από τη συνήθη «αγιογράφηση» ορισμένων κριτικών προσεγγίσεων. Με οξυδέρκεια, ο μελετητής διακρίνει διφυή υπόσταση στον Σκιαθίτη δημιουργό: από τη μια πλευρά, τον συγγραφέα που αποτυπώνει την πραγματικότητα με ρεαλισμό και δραματική ένταση και, από την άλλη, τον δημιουργό που βυθίζεται στη θρησκευτική νοσταλγία για τη χαμένη αθωότητα. Στην ίδια έδρα, φωτίζονται η σπαρακτική ομολογία της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, ο διαπεραστικός νους του Μιχαήλ Μητσάκη και η ανάγκη επανεκτίμησης του Κώστα Κρυστάλλη «χωρίς τα γυαλιά της λαογραφίας και της ηθογραφίας».
Το βιβλίο χαρακτηρίζεται από πυκνότητα, σαφήνεια και στέρεη γνώση που υποστηρίζεται από σύγχρονη βιβλιογραφία, αποφεύγοντας τις στερεότυπες ερμηνείες.
Η πράσινη έδρα επικεντρώνεται στον νατουραλισμό και την ηθογραφία, εξετάζοντας τη διαβρωτική σάτιρα του Ιωάννη Κονδυλάκη και τον κοινωνικοπολιτικό προσανατολισμό του Κωνσταντίνου Θεοτόκη. Στην κίτρινη έδρα συναντούμε πεζογράφους που οδεύουν προς τη Γενιά του ’30, όπως τον «παραδοσιοκράτη» πρώιμο μοντερνιστή Φώτη Κόντογλου. Ιδιαίτερα ερεθιστική σε αυτή την ενότητα είναι η αναθεωρητική ανάγνωση της Ζωής εν τάφω του Στρατή Μυριβήλη· ο Χατζηβασιλείου δεν περιορίζεται στην προσέγγιση του έργου ως ενός τυπικού ρεαλιστικού αντιπολεμικού αφηγήματος, αλλά εντοπίζει σε αυτό καίρια ηθογραφικά στοιχεία που λειτουργούν ως ηθικό αντίβαρο στη φρίκη του πολέμου, προβάλλοντας μια βαθιά ανθρώπινη διάσταση στο έργο.
Η καφέ έδρα αφιερώνεται εξ ολοκλήρου στον Νίκο Καζαντζάκη. Ο Χατζηβασιλείου θέτει και απαντά σε καίρια ερωτήματα –όπως «πώς να διαβάσουμε την Ασκητική;»– και εξετάζει το μεταθανάτιο έργο του Καζαντζάκη Ο ανήφορος, φωτίζοντας λιγότερο μελετημένες πτυχές του συγγραφέα.
Η περιήγηση συνεχίζεται στη μαύρη έδρα, όπου εξετάζονται οι απαρχές του αστυνομικού μυθιστορήματος με επίκεντρο τον Παύλο Νιρβάνα. Η μπλε έδρα καταλαμβάνει τον εκτενέστερο ίσως χώρο στο βιβλίο και είναι αφιερωμένη στη Γενιά του ’30. Ο μελετητής επισημαίνει ότι, ενώ οι ποιητές της ίδιας γενιάς υιοθέτησαν τον μοντερνισμό με ορμή και ριζοσπαστικότητα, οι πεζογράφοι εμφανίστηκαν πιο διστακτικοί, παλινδρομώντας ανάμεσα σε ετερογενείς αφηγηματικές και αισθητικές κατευθύνσεις: από το μυθιστόρημα μαθητείας και την αυτοβιογραφία ως τον λυρικό στοχασμό και την ονειρική ατμόσφαιρα.
Επιπλέον, ο Χατζηβασιλείου παρατηρεί σαφή διαφοροποίηση ως προς τη δυναμική ανάμεσα στους Αθηναίους πεζογράφους, που εμφανίζουν εντονότερη αλλά αποσπασματική παρουσία, και στους Θεσσαλονικείς, οι οποίοι καταθέτουν πιο συστηματικό έργο, αλλά με λιγότερη πνοή. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο γεγονός ότι οι πεζογράφοι της γενιάς αυτής, στην προσπάθειά τους να υπερασπιστούν τις καλλιτεχνικές τους επιλογές, κατέφυγαν συχνά σε έναν δοκιμιακό λόγο περί «ελληνικότητας», ο οποίος όμως απέκτησε περισσότερο στρατευμένη χροιά, απομακρύνοντας το μυθιστόρημα από την καθαρά μοντερνιστική διεκδίκηση των ποιητικών ομολόγων τους. Επισημαίνει, ωστόσο, ως φωτεινή εξαίρεση τη Μέλπω Αξιώτη. Στις Δύσκολες νύχτες η συγγραφέας συγκεράζει τη ροή της συνείδησης με το λαϊκό ιδίωμα, κατατέμνοντας τον μύθο σε αυτόνομες μονάδες. Αντίστοιχα, στο Θέλετε να χορέψομεν, Μαρία και στο γαλλικό έργο Ρεπυμπλίκ-Βαστίλλη 1949, ο Χατζηβασιλείου χαρακτηρίζει πρωτοποριακή τη γραφή της, τοποθετώντας την «ανάμεσα στον μοντερνισμό, τον διευρυμένο υπερρεαλισμό και τον πολυμορφικό ρεαλισμό».
Στην ίδια ενότητα εντάσσεται και η διεισδυτική ερμηνεία του Χατζηβασιλείου για τον Συνταγματάρχη Λιάπκιν του Μ. Καραγάτση, ο οποίος προβάλλεται ως «υπερθεληματικός αντιήρωας», καθώς και η διερεύνηση της φυγής προς το φανταστικό στο Χαμένο Νησί. Αξιοποιώντας αντιστικτικά την τετραμερή τυπολογία του Τοντόροφ (ανοίκειο, παράξενο, θαυμαστό, αμιγώς θαυμαστό), ο συγγραφέας δείχνει ότι τα έργα του Καραγάτση συνδυάζουν τη λογοτεχνία του φανταστικού με τη λογοτεχνική ουτοπία Η σύζευξη αυτή προκύπτει σε άμεση συνάρτηση με τις κεντρικές κοσμοθεωρητικές του σταθερές: την καταγγελία της κοινωνικής συμβατικότητας, την πρόσληψη του περιβάλλοντος ως εγκλεισμού και την καθυπόταξη στη δύναμη του ενστίκτου. Σχολιάζεται επίσης το έργο Ένας χαμένος κόσμος και η μυθιστορηματική βιογραφία Αντιπλοίαρχος Βασίλης Λάσκος, ήρωα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που παρουσιάζεται με όλα τα ανθρώπινα ελαττώματα και προτερήματά του, μακριά από άγονες εξιδανικεύσεις.
Στη μοβ έδρα του κύβου, ο Χατζηβασιλείου διερευνά το πολυδιάστατο τοπίο της μεταπολεμικής πεζογραφίας, θέτοντας προκλητικά ερωτήματα που κεντρίζουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Ενδιαφέρουσα είναι και η ανάδειξη της πεζογραφικής διαδρομής του Νίκου Καββαδία. Ο κριτικός παρακολουθεί τη μετατόπιση από τον «εξημμένο μοντερνισμό» της Βάρδιας προς έναν ρεαλισμό με βαθιά ιστορική αίσθηση στα τρία μικρά πεζά του. Σε αυτά, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στην ανθρώπινη ύπαρξη και στον διαιώνιο αγώνα της για επιβίωση «κόντρα σε ό,τι εχθρεύεται την ακεραιότητα, την ορθοφροσύνη και την ελευθερία της». Για τους συγγραφείς αυτής της ενότητας, όπως ο Αντρέας Φραγκιάς, ο Νίκος Μπακόλας, ο Στρατής Τσίρκας και άλλοι, το διακύβευμα είναι η ισορροπία ανάμεσα στο ατομικό βίωμα και το συλλογικό πεπρωμένο. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στον Γιώργο Ιωάννου και τον Μάριο Χάκκα, οι οποίοι μετατρέπουν την προσωπική οδύνη και την καθημερινή φθορά σε υψηλή λογοτεχνία, αποδεικνύοντας ότι η μεταπολεμική γραφή δεν είναι απλή καταγραφή γεγονότων, αλλά βαθιά ανατομία της ύπαρξης σε συνθήκες ιστορικής πίεσης.
Στην πορτοκαλί έδρα, η οποία χαρτογραφεί την πεζογραφία της πρώιμης και όψιμης μεταπολίτευσης, ο Χατζηβασιλείου παρακολουθεί τη θεματική μετεξέλιξη της ιστορικής μνήμης, εστιάζοντας στον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονοι δημιουργοί επαναπροσδιορίζουν το τραύμα της Μικρασιατικής Καταστροφής. Θέτοντας το ερώτημα αν η νεότερη γενιά παραμένει εγκλωβισμένη στα λογοτεχνικά αρχέτυπα του 1922, ο μελετητής παρατηρεί μια μετατόπιση: σε αντίθεση με τον βιωματικό ανθρωπισμό του Βενέζη, του Μυριβήλη ή της Σωτηρίου, συγγραφείς όπως ο Πάνος Καρνέζης, ο Κώστας Ακρίβος, ο Νίκος Θέμελης, ο Ευάγγελος Μαυρουδής, ο Δημοσθένης Παπαμάρκος και άλλοι, υπερβαίνουν την εθνική περιχαράκωση, υιοθετώντας μια περισκοπική και αποστασιοποιημένη ματιά, που απογυμνώνει τον παραλογισμό του πολέμου. Η ανατομία της μεταπολίτευσης συνεχίζεται με την προσέγγιση του Αλέξανδρου Κοτζιά, όπου ο αντιηρωισμός συναντά τη σκοτεινή πλευρά της Ιστορίας, ενώ το νήμα φτάνει μέχρι το 2023.
Για τον Θανάση Βαλτινό, ο μελετητής υπογραμμίζει την απαράμιλλη ικανότητά του να συμπυκνώνει τον χρόνο· στο έργο Εθισμός στη νικοτίνη, η αποσπασματική γραφή και η χρήση τεκμηρίων ανασυνθέτουν την ελληνική περιπέτεια του 20ού αιώνα με αρχιτεκτονική σχεδόν ακρίβεια. Αντίστοιχα, στη Ρέα Γαλανάκη και το βιβλίο της Εμμανουήλ και Αικατερίνη, ο Χατζηβασιλείου εντοπίζει μια στροφή της συγγραφέως προς την οικογενειακή μικροϊστορία· η συγγραφέας ανασύρει τα πρόσωπα των γονιών της από τη λήθη, συνδέοντας τον ιδιωτικό βίο με το συλλογικό πεπρωμένο της Κρήτης και της Ελλάδας, μέσα από έναν λόγο που συνδυάζει τον ρεαλισμό με την ποιητική υποβολή. Το νήμα της πεζογραφικής διαδρομής ολοκληρώνεται με τον Χρήστο Οικονόμου, ο οποίος, μέσα από τη δραματική οικονομία των κειμένων του, μεταστοιχειώνει τη σύγχρονη κοινωνική κρίση σε ένα νέο είδος υπαρξιακού ρεαλισμού, δείχνοντας ότι η πεζογραφία παραμένει ένας ζωντανός και διαρκώς εξελισσόμενος οργανισμός.
Kατορθώνει να καταρρίψει τα στεγανά των πεζογραφικών ρευμάτων, φωτίζοντας τις εσωτερικές αισθητικές μετατοπίσεις τους από τον 19ο αιώνα έως τη σύγχρονη παραγωγή.
Συνοψίζοντας, η μελέτη του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου διακρίνεται για την ερμηνευτική της επάρκεια, τη στιβαρή θεωρητική σκευή της και την πρωτότυπη οργάνωσή της, αποτελώντας ουσιαστική συμβολή στη σύγχρονη γραμματολογία. Η αξία του βιβλίου έγκειται στο ευφυές πνεύμα και τη βαθιά αφομοιωμένη γνώση του συγγραφέα, ο οποίος προβαίνει σε μια ενδελεχή κριτική εξέταση όχι μόνο εμβληματικών δημιουργών, αλλά και σημαντικών συγγραφέων που παραμένουν λιγότερο γνωστοί στο ευρύ κοινό.
Μέσω της διεισδυτικής συγκριτικής του οπτικής, ο Χατζηβασιλείου κατορθώνει να καταρρίψει τα στεγανά των πεζογραφικών ρευμάτων, φωτίζοντας τις εσωτερικές αισθητικές μετατοπίσεις τους από τον 19ο αιώνα έως τη σύγχρονη παραγωγή. Χωρίς να καταφεύγει σε ερμηνευτικά στερεότυπα, παραδίδει ένα αξιοθαύμαστο κριτικό πόνημα, το οποίο λειτουργεί ως έγκυρο σημείο αναφοράς για την κατανόηση της εξέλιξης της ελληνικής πεζογραφίας. Πρόκειται για μια διεισδυτική μελέτη που κερδίζει τον αναγνώστη με τη στοχαστική νηφαλιότητά της, αποδεικνύοντας ότι η κριτική ανάγνωση παραμένει μια δυναμική διαδικασία επαναδιαπραγμάτευσης της λογοτεχνικής μας κληρονομιάς.
Τα χρώματα του κύβου
Σταθμοί της ελληνικής πεζογραφίας, 1866-2023
Βαγγέλης Χατζηβασιλείου
Εκδόσεις Πατάκη
424 σελ.
ISBN 978-618-07-0641-3
Τιμή €24,00
Η Αγάθη Γεωργιάδου είναι δρ Φιλολογίας, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας.
https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/26059-ta-xromata-tou-kyvou
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου