- Στέλιος Χουρμουζιάδης
Έχοντας ζήσει τρία χρόνια στην Ιαπωνία κι εργαστεί στο Τόκιο (που κάποτε το γράφαμε με «υ»), υπέθετα πως ένα βιβλίο σαν το Κολλημένος με την Ιαπωνία του Έκτορ Γκαρθία (γενν. 1981), ενός επίσης «γκαϊτζίν», δηλαδή ξένου, δεν θα είχε πολλά να μου προσφέρει σε επίπεδο πληροφόρησης. Για άλλη μια φορά, οι ελαφρώς επηρμένες –να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους– ιδέες για την εποπτεία τόπων και ανθρώπων αποδείχθηκαν εσφαλμένες, όπως αρμόζει σε κάθε οίηση γνώσης. Αλίμονο! Ο Ισπανός Έκτορ Γκαρθία, λάτρης της Ιαπωνίας και της ιαπωνικής κουλτούρας, υποκινηθείς από τη σαγήνη που το αλλότριο, συχνά χαρακτηριζόμενο ως εξωτικό, εύκολα μας προκαλεί, είναι ο κατάλληλος άνθρωπος να μας δώσει μια σύντομη, εκλαϊκευμένη αλλά λίαν κατατοπιστική γεύση από τη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου. Ζει άλλωστε ήδη είκοσι δύο συναπτά έτη στην Ιαπωνία. Νομίζω πως αναμφιβόλως θα πρέπει να του αναγνωρίσουμε τη βιωματική γνώση ενός διερευνητικού, αεικίνητου νέου, που πλέον βαδίζει στο ήμισυ του ευρωπαϊκού –όχι ωστόσο του ιαπωνικού– προσδόκιμου ζωής.
Το βιβλίο του Γκαρθία λειτουργεί γιατί απευθύνεται, όπως ο ίδιος επισημαίνει με ειλικρινή ταπεινότητα και ευθύτητα, στους αμύητους.
Το βιβλίο είναι ειλικρινές, καταληπτό, όντως ενημερωτικό, ρέον και εξόχως εικονογραφημένο. Λειτουργώντας ως μια σχεδόν υβριδική έκδοση, κινείται με ευκολία μεταξύ ενός εμπλουτισμένου με στοιχεία ιστορίας και πολιτισμού ταξιδιωτικού οδηγού (χωρίς να δίνει έμφαση σε αυτό, μια και στον ιστότοπο του Γκαρθία βρίσκει κανείς πληθώρα τουριστικών πληροφοριών) και μιας «μικρής πολιτισμικής ιστορίας». Η αλήθεια είναι πως υποψιάζει ήδη το εξώφυλλο: Δεν πρόκειται για πολιτισμική ιστορία με όρους ιστοριογραφικούς. Μην αναζητήσετε, λοιπόν, αναλύσεις τύπου Peter Burke ή άλλων μεγάλων ιστορικών του πολιτισμού.
Το βιβλίο του Γκαρθία λειτουργεί γιατί απευθύνεται, όπως ο ίδιος επισημαίνει με ειλικρινή ταπεινότητα και ευθύτητα, στους αμύητους, σε όσους θέλουν να ανοίξουν μια πόρτα σε ό,τι αποτελεί τη βάση της ιαπωνικής λογικής, κοινωνίας, οικονομίας, γενικά κουλτούρας με την ευρύτερη έννοια. Η γραφή του, λιτή και άμεση, αποδίδεται με μια πολύ ικανοποιητική μετάφραση από την Τιτίνα Σπερελάκη (με εξαίρεση, ας μου επιτραπεί, τον τονισμό των μεταγραμμένων στα ελληνικά ιαπωνικών λέξεων, τουλάχιστον με βάση όσα άκουγα όσο ζούσα στο Τόκιο).
Σε δώδεκα κεφάλαια το βιβλίο μάς παρουσιάζει το ιαπωνικό φαινόμενο ευσύνοπτα και, σε πρώτο επίπεδο, σχεδόν στην ολότητά του. Στη συνέχεια ενός προλόγου με προσωπικές αναφορές και μια διερευνητική φιλοσοφική διάθεση περί του τι ακριβώς καθιστά την Ιαπωνία τόπο τόσο διαφορετικό από τα ευρωπαϊκά οικεία, ακολουθούν τέσσερα κεφάλαια. Σε αυτά ο συγγραφέας μάς παραθέτει, με χρονολογική διάρθρωση που γίνεται εύκολα κατανοητή, πληροφορίες για τις απαρχές του ιαπωνικού πολιτισμού, τις παραδοσιακές τέχνες, την ιαπωνική κοσμοθεωρία και τη διαμόρφωσή της, που αντανακλά στην ιδιαίτερη προσωπικότητα και φιλοσοφία ζωής των Ιαπώνων, καθώς και για ορισμένα «αξιοπερίεργα» σύμβολα, έννοιες-εικόνες-αντιλήψεις, που θέτουν τη διαφορετικότητα σε πρώτο πλάνο για έναν Δυτικό ή τουλάχιστον μη Ασιάτη.
Στη συνέχεια, στα κεφάλαια πέντε έως επτά, ο Γκαρθία μάς μιλάει για τον ιαπωνικό κόσμο τού σήμερα, εστιάζοντας σε κεντρικά σημεία της κοινωνίας: την ιαπωνική οικονομία και τα εργασιακά ήθη, που εν πολλοίς επικράτησαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την ιαπωνική κουζίνα, την κοινωνική συμβίωση και συναναστροφή, με ενδεικτικά «προγράμματα καθημερινότητας» ανδρών, γυναικών, μαθητών και διαφόρων κοινωνικών τύπων-ομάδων, καθώς και ορισμένα άκρως «ιαπωνικά», αλλά συχνά με δυτικές επιρροές, φαινόμενα κοινωνικής ομαδοποίησης-εκδήλωσης, που έχουμε όλοι κατά νου όταν σκεφτόμαστε την Ιαπωνία, βλέπε το «σύνδρομο της λολίτας» και ειδικά τα κορίτσια της συνοικίας Χαρατζούκου του Τόκιο.
Στα κεφάλαια οκτώ έως δέκα παρουσιάζονται στοιχεία του σύγχρονου ιαπωνικού πολιτισμού, εστιάζοντας στην κουλτούρα των μάνγκα και άνιμε, στη σύγχρονη μουσική, στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση, φαινόμενα του δεύτερου μισού του 20ού και του 21ου αιώνα, ενίοτε με βαθιές ρίζες –ιδίως ως προς τα μάνγκα– στον γραπτό και εικονογραφικό ιαπωνικό πολιτισμό προηγούμενων αιώνων. Αναφέρω, ειρήσθω εν παρόδω, μια προσωπική εμπειρία, ενδεικτική της βίωσης της ιαπωνικής τέχνης από τον αμύητο: Την πρώτη φορά που πήγα στο Εθνικό Θέατρο του Τόκιο για να παρακολουθήσω καμπούκι, το παραδοσιακό λαϊκό θέατρο, δεν έβλεπα την ώρα να τελειώσει. Την τελευταία φορά που είδα παράσταση στο ίδιο θέατρο δεν μπορούσα να συγκρατήσω τα δάκρυά μου, τόση ήταν η αισθητική μου συγκίνηση, που δεν χρειαζόμουν υπότιτλους ή επεξηγήσεις για τα τεκταινόμενα. Η ιαπωνική τέχνη διαπερνά σταδιακά, αναπόδραστα τον πυρήνα του ανεξοικείωτου, και υποδόρια τελικά σε συναρπάζει, φτάνει να είσαι ανοιχτός στο αλλότριο.
Τέλος, τα δύο τελευταία, πριν από τον επίλογο, κεφάλαια δίνουν έμφαση στην επίσκεψη του Τόκιο (κεφάλαιο έντεκα), με αναλυτικές αναφορές στην ανθρωπογεωγραφία και τις πιο αντιπροσωπευτικές συνοικίες της ιαπωνικής πρωτεύουσας, καθώς και στη γενικότερη ταξιδιωτική εμπειρία του αλλοδαπού επισκέπτη ολόκληρης της Ιαπωνίας (κεφάλαιο δώδεκα), δίχως ο συγγραφέας να παραλείψει να μοιραστεί ορισμένα από τα δικά του αγαπημένα μέρη ή να επισημάνει την πεμπτουσία τόπων προς ανακάλυψη για ένα πρώτο ταξίδι στην καταπληκτική Ιαπωνία.
Ως αναγνώστης, αλλά και με βάση τη βιωματική μου εμπειρία, οφείλω να παρατηρήσω πως ο Γκαρθία πληροφορεί με ακρίβεια, ερμηνεύει-εξηγεί (ή τουλάχιστον προσπαθεί να εξηγήσει), αναλύει και εν τέλει σκιαγραφεί συνοπτικά τον «ιαπωνικό τρόπο». Είναι αμερόληπτος και αυτό τού το αναγνωρίζω. Παρουσιάζει το διαφορετικό για εμάς με τρόπο σχεδόν ουδέτερο – μόνο υφέρπουσα υποφώσκει η αδυναμία του στον ιαπωνικό πολιτισμό και τρόπο ζωής. Δεν παραβλέπει πως όσα μπορεί εκ πρώτης να φαίνονται σχεδόν ιδεατά για μια κοινωνία σαν τη δική μας, εκπορεύονται από μια διαφορετική νοοτροπία, απότοκη, συχνά, αυστηρής ιστορικής και κοινωνικής επιβολής. Μας παρουσιάζει καλειδοσκοπικά τον ιαπωνικό πολιτισμό ξεδιπλώνοντας εν είδει βεντάλιας κάθε πολύτιμη, ενίοτε ακατανόητη ή δυσπρόσιτη, πτυχή της ιαπωνικής κουλτούρας και θεώρησης των πραγμάτων. Εάν θα είχα να παρατηρήσω κάτι που μου έκανε εντύπωση, είναι οι εκτενείς αναφορές στα εργασιακά και κοινωνικά ήθη, στοιχεία αντικειμενικά κεφαλαιώδη στη σημερινή Ιαπωνία, που κάνουν το βιβλίο ιδιαίτερα ενδιαφέρον για έναν άνθρωπο που προετοιμάζεται να μετοικήσει εκεί για σπουδές, εργασία, ζωή. Αυτό το σημείο, λιγότερο θελκτικό για όσες και όσους αναζητούν έναν απλό ταξιδιωτικό οδηγό, είναι κεντρικό για την κατανόηση της ιαπωνικής κοινωνίας τού σήμερα. Ένα άλλο προσόν του βιβλίου είναι ότι μπορεί να διαβαστεί αποσπασματικά – αυτό λειτουργεί σαφώς υπέρ του, καθώς κάποια κεφάλαια ίσως να μην αφορούν στον ίδιο βαθμό όλους (βλέπε τα κεφάλαια περί μάνγκα και άνιμε ή περί ιαπωνικής μουσικής).
Καταληκτικά, θα έλεγα πως το στοίχημα ο Γκαρθία το κερδίζει. Ο συγγραφέας, «κολλημένος με την Ιαπωνία», έχοντάς την επισκεφθεί πρώτη φορά το 2004, διατηρεί ορισμένα από τα νεανικά του «κολλήματα», αλλά με τη ματιά του έμπειρου στην ιαπωνική ζωή πλέον σαρανταπεντάρη, μυεί τις αναγνώστριες και τους αναγνώστες του στο διαφορετικό, που κρύβεται συχνά στο υπόρρητο, το συνεσταλμένο, στη γοητεία «της σκιάς», για να θυμηθούμε και το «εγκώμιο» του Τανιζάκι. Ένα ευχάριστο βιβλίο για μια πρώτη επαφή με την Ιαπωνία, μυθικό αρχιπέλαγος που γεννήθηκε για να πάλλεται, να αντέχει και να διατηρείται ενωμένο και συμπαγές, αψηφώντας σεισμούς, ηφαίστεια και τσουνάμι, διατηρώντας τους κοινωνικούς και πολιτισμικούς δεσμούς του αρραγείς, ίσως χάρη και στην αγαπημένη τεχνική του κιντσούγκι.
[Σ.τ.Σ.: «Κιντσούγκι» σημαίνει «χρυσή ένωση» και ως όρος δηλώνει την ιαπωνική τεχνική επανασυγκόλλησης, εν είδει στοργικής θεραπείας των θραυσμένων κεραμικών ή, ακόμη περισσότερο, πορσελάνινων αντικειμένων. Χρησιμοποιείται μια ειδική κόλλα αναμεμειγμένη με φύλλα ή σκόνη χρυσού (αλλά πλέον και αργύρου ή άλλου μετάλλου) και μπορεί να έχει απόλυτα λείο ή ανάγλυφο αποτέλεσμα. Το κιντσούγκι μιλάει, όπως πολλά ιαπωνικά πράγματα, για τον άνθρωπο μέσα από αυτά. Πως να σεβαστείς το παλιό, να το συντηρήσεις, αποδίδοντάς του τον πρέποντα σεβασμό και να προχωρήσεις στη ζωή, έστω και «σπασμένος»: το τραύμα ως κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας.]
Κολλημένος με την Ιαπωνία
Μικρή πολιτισμική ιστορία
Héctor García
μετάφραση: Τιτίνα Σπερελάκη
Εκδόσεις Πατάκη
264 σελ.
ISBN 978-960-16-9277-7
Τιμή €18,80
https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/26064-kollimenos-me-tin-iaponia
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου