Γιώργος Σκαρβελάκης: «Ο Μίτος της Μνήμης» – Τρίτος τόμος

 

 Αλεξία Βλάρα

 

 

Σε μια εποχή ιλιγγιώδους ταχύτητας, όπου η πληροφορία διαχέεται αστραπιαία αλλά η ουσιαστική γνώση συχνά απουσιάζει, ο Γιώργος Σκαρβελάκης με τον τρίτο τόμο του μνημειώδους έργου του, Ο Μίτος της Μνήμης: Η πορεία του πνεύματος, μας προσκαλεί σε ένα απαιτητικό αλλά λυτρωτικό ταξίδι αυτογνωσίας. Υπό τον ευρηματικό τίτλο-ομπρέλα «Απόλλων VS Φάουστ», ο συγγραφέας μάς παραδίδει το ερμηνευτικό κλειδί της ανάγνωσης: η ιστορία της φιλοσοφίας δεν είναι μια στείρα, ευθύγραμμη παράθεση ονομάτων και χρονολογιών. Είναι μια ζωντανή αρένα, όπου συγκρούονται αιώνια δύο κοσμοθεωρίες: το αρχαιοελληνικό Φως με τη σύγχρονη Αγωνία, το σταθερό «είναι» της αρμονίας με το αέναο «γίγνεσθαι» της ακόρεστης επιθυμίας.

Η Πορεία του πνεύματος εκκινεί  από τη μήτρα της δυτικής σκέψης, την αρχαία Ελλάδα, εκεί όπου θεμελιώθηκε το «απολλώνειο» στοιχείο: η διαύγεια, το μέτρο και η αναζήτηση της ουσίας πίσω από τα φαινόμενα. Ο Σκαρβελάκης φωτίζει με οξυδέρκεια τις μορφές που σμίλεψαν τον κόσμο μας: τον Σωκράτη, που κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στην ανθρώπινη αγορά με την ελεγκτική του ειρωνεία, τον Πλάτωνα, που μας δίδαξε να κοιτάμε πέρα από τις σκιές του σπηλαίου προς τον κόσμο των Ιδεών, και τον Αριστοτέλη, τον πανεπιστήμονα που οργάνωσε τη λογική και την ηθική με γνώμονα τη μεσότητα.

Ωστόσο, καθώς ο χρόνος κυλά, το πνεύμα μεταλλάσσεται και η αφήγηση του Σκαρβελάκη μάς οδηγεί δεξιοτεχνικά από τη σταθερότητα της αρχαιότητας στην αναταραχή των νεότερων χρόνων. Εισερχόμαστε στην εποχή όπου κυριαρχεί πλέον το «φαουστικό» στοιχείο: η ανικανοποίητη δίψα για γνώση, η υπέρβαση των ορίων και το τίμημα της ατομικότητας. Από τον αναγεννησιακό ανθρωπισμό του Έρασμου και τον ωμό πολιτικό ρεαλισμό του Μακιαβέλι, περνάμε στους πυλώνες του Διαφωτισμού, τον Μοντεσκιέ με το «Πνεύμα των Νόμων», τον Βολταίρο και τον Ρουσό, για να φτάσουμε στις κορυφώσεις του γερμανικού ιδεαλισμού με τον Καντ και την επαναστατική διαλεκτική του Χέγκελ.

Ένας πολύτιμος χάρτης για όποιον θέλει να κατανοήσει πώς φτάσαμε από το «γνώθι σαυτόν» στην πολυσχιδή και θρυμματισμένη συνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου.

Το βιβλίο εμβαθύνει με τόλμη στις μεγάλες ιδεολογίες που σφράγισαν τον 19ο και 20ό αιώνα, ανατέμνοντας με επιστημονική ακρίβεια το «Κοινωνικό Συμβόλαιο» και τις θεωρίες που συγκλόνισαν την ανθρωπότητα. Ο συγγραφέας αναλύει τη γέννηση του οικονομικού φιλελευθερισμού μέσω του Άνταμ Σμιθ, αλλά και τα οράματα του σοσιαλισμού, από τον ρομαντισμό του ουτοπικού σοσιαλισμού έως τον επιστημονικό μαρξισμό και τις διάφορες εκφάνσεις του αναρχισμού. Η προσέγγισή του διακρίνεται από αντικειμενικότητα, καθώς αποδομεί απλουστευτικούς μύθους και αναδεικνύει τις ρίζες, τις αντιφάσεις αλλά και τη γοητεία των συστημάτων αυτών.

Πέρα από την πολιτική, η Πορεία του πνεύματος  εισχωρεί στα άδυτα της ανθρώπινης ψυχής. Εξετάζει την επανάσταση της ψυχανάλυσης με τους Φρόιντ, Γιουνγκ και Άντλερ, φτάνοντας μέχρι τον Νίτσε, τον προφήτη της νεωτερικότητας που κήρυξε τον θάνατο των βεβαιοτήτων. Μέσα από το έργο των υπαρξιστών Σαρτρ και Καμί, ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται πλήρως τη μετάβαση από την αρχαία αρμονία στη σύγχρονη υπαρξιακή αγωνία και το παράλογο, σε μια εποχή όπου η βεβαιότητα κλονίζεται ακόμα και από την επιστήμη (Θεωρία της Σχετικότητας, Κβαντική Φιλοσοφία).«Ο άνθρωπος δεν έγινε “Υπεράνθρωπος”, και είναι ακόμα ζητούμενο να γίνει πραγματικός άνθρωπος.»

Τέλος, ο συγγραφέας δεν παραλείπει να τιμήσει τη νεοελληνική σκέψη, υπενθυμίζοντας ότι ο ελληνισμός δεν είναι απλώς κληρονομιά αλλά ζώσα πνευματική παρουσία. Από τον Αδαμάντιο Κοραή έως τον οικουμενικό Νίκο Καζαντζάκη, και από τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο έως τον ριζοσπάστη φιλόσοφο της αυτονομίας Κορνήλιο Καστοριάδη και τον Νίκο Πουλαντζά, αναδεικνύεται η διαχρονική συνεισφορά του ελληνικού πνεύματος στον παγκόσμιο διάλογο.

Ο Μίτος της Μνήμης: Η πορεία του πνεύματος  είναι ένα έργο πυκνό, πολυεπίπεδο και βαθιά γοητευτικό. Δεν προσφέρεται για βιαστική ανάγνωση, αλλά απαιτεί μελέτη και κριτική διάθεση. Είναι, εν τέλει, ένας πολύτιμος χάρτης για όποιον θέλει να κατανοήσει πώς φτάσαμε από το «γνώθι σαυτόν» στην πολυσχιδή και θρυμματισμένη συνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου. Ο Σκαρβελάκης μάς προσφέρει τον μίτο για να βρούμε την έξοδο από τον λαβύρινθο της άγνοιας, οδηγώντας μας από το σκοτάδι στο φως της κατανόησης.

 

Ο Μίτος της Μνήμης – Τρίτος τόμος
Απόλλων VS Φάουστ
Τρίτος τόμος: Η πορεία του πνεύματος
Γιώργος Σκαρβελάκης
Ιδιωτική έκδοση
σ. 704
ISBN: 978-618-86141-6-1
Τιμή: 26,50€
Κεντρική διάθεση: ΚΑΤ & ΑΡΙΑ ΙΚΕ, τηλ.: 6955.973617, email: kat.aria.ike@gmail.com

Η Αλεξία Βλάρα είναι πολιτικός επιστήμονας και δημοσιογράφος.

https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/25946-mitos-mnimis-tritos-tomos

https://diastixo.gr/ 

Συλλογικό έργο (επιμ. Σύσση Καπλάνη – Πώλα Τσακίρη): «Αν μ’ αγαπάς κι είν’ όνειρο…»

 

 Τόνια Μασουρίδου 

Με έναν στίχο από τον Μεγάλο ερωτικό για τίτλο, κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Φίλντισι ένα ανθολόγιο επιστολών διάσημων ζευγαριών. Το βιβλίο Αν μ’ αγαπάς κι είν’ όνειρο… έχουν επιμεληθεί η Σύσση Καπλάνη και η Πώλα Τσακίρη, ενώ το εξώφυλλο έχει φιλοτεχνήσει η Βασιλική Χρονοπούλου.

Μέσα σε μια καθημερινότητα, στην οποία κυριαρχούν η βία και οι απειλές, ένας τόμος με επιστολές διάσημων ερωτευμένων μεταμορφώνει τα χρώματα της στιγμής και μαλακώνει την αντίληψή μας για τον κόσμο. Και όσο εμβαθύνει κανείς στις σελίδες του, τόσο γνωρίζει αλλιώτικα ψυχικά τοπία γνωστών μορφών της πολιτικής, της επιστήμης και της τέχνης. Μια αίσθηση ήρεμης σαγήνης προσφέρει στον αναγνώστη το εν λόγω έργο.

Στο τέλος του βιβλίου η πλούσια βιβλιογραφία, η οποία χρησιμοποιήθηκε, υπογραμμίζει την προσεκτική έρευνα που απαιτήθηκε για την εκπόνησή του. Γιατί, εκτός από τις επιστολές που παρατίθενται, αναφέρονται και λεπτομερή βιογραφικά στοιχεία των επιστολογράφων. Πρόκειται για μια αναγνωστική διαδρομή μέσα στον χρόνο, όπου ανάμεσα στα ιστορικά γεγονότα αποκαλύπτονται αθέατες πλευρές προσωπικοτήτων, στις οποίες κυριαρχεί το συναίσθημα και η ευαισθησία.

Μέσα σε μια καθημερινότητα, στην οποία κυριαρχούν η βία και οι απειλές, ένας τόμος με επιστολές διάσημων ερωτευμένων μεταμορφώνει τα χρώματα της στιγμής και μαλακώνει την αντίληψή μας για τον κόσμο.

Πόσο μας εκπλήσσει ο τρομερός βασιλιάς της Αγγλίας Ερρίκος Η’ (1491-1547), όταν γράφει θερμά ερωτικά λόγια στην Άννα Μπόλεϊν (1502-1536), την οποία αργότερα βαρέθηκε και την καταδίκασε σε θάνατο δι’ αποκεφαλισμού! Ή ο ισχυρός κατακτητής Ναπολέων Βοναπάρτης, που γράφει στην Ιωσηφίνα: «…Ποια τέχνη έμαθες για να αιχμαλωτίζεις τα λογικά μου, να απορροφάς τον χαρακτήρα μου ολάκερο μέσα σου; Είναι μια αφοσίωση ακριβή μου, που θα τελέψει μόνο όταν πεθάνω. “Έζησε για την Ιωσηφίνα”, ιδού ο επιτάφιός μου. Αγωνιώ να είμαι κοντά σου, σχεδόν πεθαίνω από τη λαχτάρα για την παρουσία σου…».

Πίσω, λοιπόν, από την εξουσία και τους πολέμους, πίσω από τις καλλιτεχνικές δημιουργίες και τα επιστημονικά επιτεύγματα, υπάρχει, όπως μας αποκαλύπτουν οι επιστολές, μια ελκτική δύναμη που λυγίζει και τα πιο ατσάλινα προσωπεία με τις δονήσεις της, υποβάλλοντας στις ψυχές την πεποίθηση ότι βρίσκονται σε έναν ιδανικό κόσμο.

Γράφει ο Φραντς Λιστ στην αγαπημένη του, κόμισσα Μαρί ντ’ Αγκού: «Η αγάπη δεν είναι δικαιοσύνη. Η αγάπη δεν είναι καθήκον. Ούτε και ικανοποίηση είναι, μα μυστηριωδώς τα περιέχει όλα αυτά. Υπάρχουν χίλιοι τρόποι για να τη βιώνει κανείς, χίλιοι τρόποι να την εφαρμόζει, μα για εκείνους που η καρδιά τους είναι απόλυτα και απείρως διψασμένη, υπάρχει μόνο ένας, αιωνίως ένας, χωρίς αρχή και τέλος…».

Όμως ο έρωτας, όπως φαίνεται στις επιστολές του Ρίλκε προς τη Λου-Αντρέας Σαλομέ, ανοίγει και δυσπρόσιτα μονοπάτια ανάλυσης της τέχνης. Έτσι, συνεπαρμένος ο ποιητής από τη συνάντησή του με τον Ροντέν, γράφει στην αγαπημένη του: «Ο Ροντέν, που γεννήθηκε μέσα στη φτώχεια και την ταπείνωση, είδε καλύτερα από τον καθένα ότι όλη η ομορφιά που υπάρχει μέσα στους ανθρώπους και τα ζώα και τα αντικείμενα κινδυνεύει από τις σχέσεις και τον χρόνο, ότι είναι μια στιγμή, ένα παλικάρι που έρχεται και φεύγει σε όλες τις ηλικίες, μα δεν κρατάει. Αυτό που τον προβλημάτισε ήταν απλά η όψη αυτού που θεωρούσε απαραίτητο, αναγκαίο και καλό: η όψη του κάλλους. Εκείνος ήθελε να υπάρχει και βρήκε την εργασία του στο να μοντάρει αντικείμενα (γιατί τα πράγματα έχουν αντοχή) μέσα στον λιγότερο απειλητικό, πιο γαλήνιο και πιο αιώνιο κόσμο του χώρου…».

Τελειώνοντας το βιβλίο με τις ερωτικές επιστολές διάσημων ζευγαριών, ο αναγνώστης έχει γνωρίσει τόσες μυστικές ζωές, που τον βοηθούν να ισορροπήσει και τον δικό του εσωτερικό κόσμο, αφού διαπιστώνει πόσο ανθρώπινα τρωτές ήταν οι προσωπικότητες που διαμόρφωσαν την ιστορία και τον πολιτισμό.

 

Αν μ’ αγαπάς κι είν’ όνειρο…
Ανθολόγιο επιστολών διάσημων ζευγαριών
Συλλογικό έργο
επιμέλεια: Σύσση Καπλάνη – Πώλα Τσακίρη
Φίλντισι
566 σελ.
ISBN 978-618-5738-46-4
Τιμή €26,50

Η Τόνια Μασουρίδου είναι συγγραφέας και μεταφράστρια.

https://diastixo.gr/kritikes/diafora/25947-an-m-agapas-ki-ein-oneiro

https://diastixo.gr/ 

Camilla Hindborg & Erica Hindborg: «Τα εσώρουχα της θάλασσας»

 

Κατερίνα Ζαμαρία

 

  

Στο εκπαιδευτικό υλικό που δημιουργήθηκε από το WWF UK και τον οργανισμό TES και προσαρμόστηκε στα ελληνικά δεδομένα από το WWF Ελλάς, επισημαίνεται πως: «Η απέραντη γαλάζια θάλασσα αποτελεί περισσότερο από 70% της επιφάνειας της Γης. Οι παράκτιες περιοχές αποτελούν μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές της Γης, καθώς περίπου 70% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει κοντά στη θάλασσα σε απόσταση έως 60 χιλιόμετρα από την ακτή. Όπου και αν μένουμε, όμως, είμαστε όλοι εξαρτημένοι από τη θάλασσα. Από τους παγετώνες των πολικών περιοχών έως τα ζεστά νερά των τροπικών κοραλλιογενών υφάλων, από τα ρεύματα στα βάθη των ωκεανών έως τα ρηχά θαλάσσια λιβάδια, η θάλασσα περιέχει τη μεγαλύτερη ποικιλία ζωής στη Γη. Περισσότερα από 700 εκατομμύρια ανθρώπων παγκοσμίως εξαρτώνται από το ψάρεμα για την επιβίωσή τους στον πλανήτη, ενώ δίνει οξυγόνο να αναπνεύσουμε και, μέσω του ρόλου της στον κύκλο του νερού, μας δίνει νερό να πίνουμε. Επίσης, απορροφά τις εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου και την περίσσεια θερμότητας. Όμως η θάλασσα απειλείται… έως το 2050, μπορεί τα πλαστικά να είναι περισσότερα από τα ψάρια».

Οι Σουηδές συγγραφείς και αδερφές Camilla και Erica Hindborg στο βιβλίο τους Τα εσώρουχα της θάλασσας, σε εικονογράφηση της Agnes Asplund, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Βακχικόν σε μετάφραση της Γιώτας Ποταμιάνου, δημιουργούν μια ιστορία για την ανάγκη προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος και για τη διαχείριση απορριμμάτων, που αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα προβλήματα του πλανήτη μας.

Η απλότητα του κειμένου, η χιουμοριστική προσέγγιση ενός, κατά τα άλλα, τραγικού θέματος κάνει το βιβλίο προσιτό στο ηλικιακό κοινό όπου απευθύνεται.

Πρωταγωνίστρια της ιστορίας η Μπίγκαν, ένας αχινός που κάποιος θα περίμενε να ζει χαρούμενη «στης θάλασσας μέσα τον βυθό, ανάμεσα σε βράχια μα και φύκια». Κι όμως! Μαζί με το σούπερ φιλαράκι της, τον Στεν το σαλιγκάρι, αναγκάζονται να ζουν μέσα σε ένα παλιό, φορεμένο εσώρουχο. Η δυσωδία και οι οσμές της «κατοικίας» των δύο πλασμάτων κάνουν τη ζωή τους ανυπόφορη… κανείς δεν πατά στο σπιτικό τους. Κι έτσι, η Μπίγκαν αποφασίζει να μετακομίσει. Διεκδικεί έναν χώρο, ένα σπίτι όπου θα ζει και θα αναπνέει ελεύθερα. Στην αναζήτηση αυτού του πολυπόθητου «σπιτιού», θα έρθει αντιμέτωπη με τη σκληρή πραγματικότητα. Ο βυθός της θάλασσας είναι γεμάτος με πράγματα που πετάχτηκαν ασυλλόγιστα σε αυτόν: μια τοστιέρα, ένα κουτί κονσέρβας, μια θήκη γυαλιών, ένα πλυντήριο… Τα ζώα της θάλασσας υποφέρουν: «η Ιρέν σε ένα σωλήνα κατοικεί, μα η σκουριά τής έχει κάνει έκζεμα που δεν υποχωρεί». Και κάπως έτσι οι μικροί αναγνώστες, μέσα από τον χιουμοριστικό έμμετρο λόγο της ιστορίας, μαθαίνουν για το πλήθος των αποβλήτων και των χιλιάδων τόνων απορριμμάτων στον βυθό της θάλασσας.

Η Μπίγκαν νιώθει πολύ θυμωμένη! «Σωροί από θραύσματα, κομμάτια, πλαστικά, αντικείμενα που δεν ανήκουν στον τόπο αυτό… μας έχουν διώξει από τα ίδια μας τα σπίτια!» διαπιστώνει και αποφασίζει να δράσει. Γιατί οι συγγραφείς δεν αρκούνται στο να παρουσιάσουν το πρόβλημα· σπεύδουν να δείξουν στα παιδιά και ποιος είναι ο υπεύθυνος γι’ αυτό, αλλά και τι μπορεί να γίνει για την αντιμετώπισή του.

Η απλότητα του κειμένου, η χιουμοριστική προσέγγιση ενός, κατά τα άλλα, τραγικού θέματος κάνει το βιβλίο προσιτό στο ηλικιακό κοινό όπου απευθύνεται (παιδιά νηπιαγωγείου και πρώτων τάξεων του δημοτικού), δίνοντας τη δυνατότητα να αξιοποιηθεί και ως εκπαιδευτικό υλικό. Η ευαισθητοποίηση για μείζονα προβλήματα είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική όταν ξεκινά από τις μικρές ηλικίες και αξιοποιεί τρόπους που αποκλίνουν από τα παραδοσιακά μοντέλα διδακτισμού. Δεδομένου ότι τα παιδιά στις μικρές ηλικίες έχουν μια πολύ πιο οξυμμένη αντίληψη για τις ορθές ή λανθασμένες συμπεριφορές, το βιβλίο δίνει αφορμές για συζητήσεις και προβληματισμό γύρω από ένα από τα μείζονα προβλήματα της εποχής μας.

Ειδικά στην Ελλάδα είναι ακόμα πιο σημαντική η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση των μικρών παιδιών, δεδομένου ότι η Μεσόγειος είναι –σύμφωνα με έρευνες– μία από τις πιο ρυπασμένες θάλασσες του πλανήτη, καθώς χιλιάδες τόνοι απορριμμάτων καταλήγουν κάθε χρόνο εκεί τραυματίζοντας ή ακόμα και θανατώνοντας εμβληματικά θαλάσσια είδη –κάποια εκ των οποίων είναι προστατευόμενα και απειλούμενα–, αποτελεί δημοφιλή τουριστικό προορισμό, που κάθε χρόνο προσελκύει περίπου 200 εκατομμύρια επισκέπτες, αυξάνοντας τον όγκο των ρύπων, ενώ ως κόμβος διεθνών θαλάσσιων μεταφορών οι συνήθεις απορρίψεις αποβλήτων από τα πλοία αποτελούν μόνιμους επιβαρυντικούς παράγοντες.

Ο έμμετρος λόγος του πρωτοτύπου, που έχει κρατηθεί κι εδώ, βοηθά τα μικρά παιδιά να «συνδεθούν» με το κείμενο, καθώς ο ρυθμός, η συμπύκνωση της ιστορίας, η οικονομία και η απουσία υπογράμμισης των νοημάτων –που χαρακτηρίζει τον έμμετρο λόγο– πάντα προσελκύουν τους μικρούς αναγνώστες.

Η εικονογράφηση, που κινείται στην παλέτα των μπλε χρωμάτων, αποδίδει εικαστικά όσα αφηγείται το κείμενο. Άλλοτε με μικρές λεπτομέρειες, άλλοτε με εστίαση στα διάφορα θαλάσσια πλάσματα, καταφέρνει να μεταφέρει το μέγεθος της βλάβης του οικοσυστήματος. Με το οπτικό εφέ της θολής αίσθησης που προκαλεί η ρυπασμένη θάλασσα, βοηθά τους μικρούς αναγνώστες να κατανοήσουν τη μεγάλη εικόνα και να καταλάβουν πώς οι ανθρώπινες συμπεριφορές μπορεί να έχουν σοβαρές συνέπειες. Έτσι, όπως υποστηρίζει και το WWF, «κατανοώντας τον ρόλο που μπορούν να παίξουν στη δημιουργία ενός καλύτερου μέλλοντος για τις θάλασσές μας, θα γίνουν πολίτες του κόσμου και πρωταθλητές βιωσιμότητας του μέλλοντος».

 

Τα εσώρουχα της θάλασσας
Καμίλα και Έρικα Χίντμποργκ
εικονογράφηση: Άγκνες Άσπλουντ
μετάφραση: Γιώτα Ποταμιάνου
Εκδόσεις Βακχικόν
36 σελ.
ISBN 978-618-231-238-4
Τιμή €8,48

https://diastixo.gr/kritikes/paidika/25954-esorouxa-thalassas

https://diastixo.gr/ 

Θοδωρής Καλλιφατίδης: «Μητέρες και γιοι»

 

Χρίστος Παπαγεωργίου 

Δεν είμαι σίγουρος αν ο Θοδωρής Καλλιφατίδης είναι ο σημαντικότερος εν ζωή πεζογράφος, όπως ισχυρίζεται φίλος μου συγγραφέας και φιλόλογος, βαθύς γνώστης της ελληνικής λογοτεχνίας, το βέβαιο όμως είναι πως ο συγκεκριμένος δημιουργός κάνει τέχνη σχεδόν από το τίποτα. Εντάξει, δεν είναι τόσο απλό όσο φαίνεται το θέμα των σχέσεων ενός γιου με τη μητέρα του, πάντα κάτω από το άγρυπνο βλέμμα του πεθαμένου πατέρα και συζύγου, όμως αλήθεια, πόση φαντασία μπορεί να εμπεριέχει το χρονικό διάστημα ανάμεσα στον πρωινό καφέ και στο μεσημεριανό φαγητό, ανάμεσα στη βόλτα στα παλιά λημέρια και στον βραδινό ύπνο;

Τι έχουμε, λοιπόν, εδώ; Ο Καλλιφατίδης με το όνομά του, με την πραγματική του ηλικία, με το οικογενειακό και κοινωνικό του στάτους, με την επαγγελματική ιδιότητά του, με τη συγγενική του υπόσταση, ακριβώς ο ίδιος δηλαδή, γυμνός από κάθε ένδυμα παραπλανητικό, έρχεται από τη Σουηδία (χώρα στην οποία έχει μεταναστεύσει από τα είκοσι έξι του χρόνια, παντρεμένος, με παιδιά και εγγόνια) στην Ελλάδα, προκειμένου να δει την 92χρονη μητέρα του, τον 74χρονο αδελφό του, τη νύφη του και τον ανιψιό του, με ένα ταξίδι-αστραπή μιας εβδομάδας. Από την αρχή του ταξιδιού του κρατά στα χέρια του την ιστορία του πατέρα του (που την έγραψε ο ίδιος), την οποία διαβάζει με πολλή προσοχή και αποσπασματικά. Όλη η εβδομάδα περνά με όσο το δυνατόν περισσότερες απλές και καθημερινές συνθήκες, τόσο της μητέρας, η οποία μαγειρεύει, κάνει γλυκίσματα και πίνει το καφεδάκι της, όσο και του γιου, που την πλευρίζει και προσπαθεί να της αποσπάσει μυστικά που αφορούν την παιδική του ηλικία, το πώς τα πήγαινε με τον πατέρα του (αν δηλαδή ήταν αγαπημένο ζευγάρι), τις σχέσεις με τον αδελφό του (ο πατέρας είχε έναν γιο από τον πρώτο του γάμο, ο οποίος πέθανε νωρίς), τέλος, προσπαθεί να της αποσπάσει οτιδήποτε θα του φανεί χρήσιμο για το βιβλίο που στη συνέχεια θα γράψει και το οποίο κρατάμε σήμερα στα χέρια μας. Η εβδομάδα, όπως είπαμε, κυλάει ήρεμα, με συνομιλίες που διατείνονται ότι είναι επιφανειακές, στην ουσία όμως είναι σαφέστατα βαθιές, με κριτικό πνεύμα, είναι λόγια που όλοι μας ανταλλάσσουμε κάποια στιγμή με τη μητέρα μας (είτε πρόκειται για αγόρι, είτε πρόκειται για κορίτσι), που όλοι μάθαμε με κάποια περιέργεια, με κάποια υπόγεια αδυναμία τη ζωή της και το πώς την πέρασε με τον πατέρα, κυρίως για τις όποιες υποσχέσεις που θέλουμε να ξέρουμε, για το περιβάλλον απ’ όπου προήλθαμε, όπου μεγαλώσαμε και πήγαμε παραπέρα.

Ο συγκεκριμένος δημιουργός κάνει τέχνη σχεδόν από το τίποτα.

Στον αποχαιρετισμό, βέβαια, η συγκίνηση περισσεύει, καθώς ο συγγραφέας δεν ξέρει αν θα δει άλλη φορά στη ζωή του τη μητέρα του, το ίδιο σκέφτεται από την άλλη πλευρά και η μάνα για τον γιο. Όταν ο Καλλιφατίδης αποφασίζει να γράψει την ιστορία των γονιών του μέσα από την καθημερινότητα (ο πατέρας του έχει τεράστια πορεία μέσα στον χρόνο, ξεκινώντας από τον Πόντο και την Κωνσταντινούπολη και καταλήγοντας στους Μολάους της Λακωνίας, όπου εργάζεται με την ιδιότητα του δασκάλου, πληρώνει ακόμη και για τις ιδέες του –πέραν όλων των άλλων– κατά την Κατοχή, ενώ παραλίγο γλιτώνει το απόσπασμα), είναι σίγουρος πως μεγάλωσε σε έντιμο και καλό σπίτι, το οποίο και τον βοήθησε στην καριέρα του (πολλάκις και στο συγγραφικό του έργο), ότι είχε δηλαδή έναν δυναμικό πατέρα και μια σχεδόν φιλοσοφημένη μητέρα, η οποία στάθηκε κολόνα στο σπιτικό της. Άρα, και κάνοντας τις ανάλογες συγκρίσεις με τη δική του οικογένεια, το πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα σήμερα, το πώς ο ίδιος μεγάλωσε τα παιδιά του και τα εγγόνια του, ο άνθρωπος Καλλιφατίδης (και βεβαίως ο συγγραφέας) βρίσκει ομοιότητες, όπως επίσης και τεράστιες διαφορές (αφού η Σουηδία είναι μια τόσο προηγμένη χώρα) και δεν αποφασίζει αν θα πάει με το παρελθόν ή θα τραβήξει μπροστά με τα νέα ήθη, με τις καινούργιες νοοτροπίες, σίγουρα όμως δεν θα αφήσει τους γονιούς του στη λήθη, στο πέρασμά τους από αυτή τη ζωή, την οποία και θεωρεί όχι απλώς σοβαρή και συγκλονιστική, όχι απλώς συνετή, αλλά θα έλεγα επαναστατική.

Το μυθιστόρημα Μητέρες και γιοι  πρωτοεκδόθηκε το 2007 και τα γεγονότα λάμβαναν χώρα το 2006, όταν ο συγγραφέας ήταν 68 χρονών· σήμερα η μητέρα δεν ζει πια (ίσως πρόλαβε να διαβάσει το βιβλίο που την αφορούσε, που ήταν γραμμένο γι’ αυτήν), καθώς ο δημιουργός έφτασε τα 87 του χρόνια, άρα η τωρινή έκδοση αποτελεί φόρο τιμής, μια υπενθύμιση σε όλους μας πως όσο έχουμε τους γονείς μας κοντά μας πρέπει να τους «ανακρίνουμε», προκειμένου να τους αποσπούμε όσο περισσότερες πληροφορίες και για τα παιδικά μας χρόνια και για την ενήλικη ζωή μας, αλλά και για τη δική τους ρότα στον στίβο της ζωής, πώς πορεύτηκαν, πώς τα κατάφεραν εκείνα τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής και του πολέμου, του Εμφυλίου και της Χούντας (ο συγγραφέας κατά τη διάρκεια της δικτατορίας δεν μπορούσε να μπει στην Ελλάδα λόγω των αριστερών ιδεών του πατέρα του), πώς μπόρεσαν να μεγαλώσουν τα παιδιά τους, δίνοντάς τους το σύνολο των αρετών που κάποιος χρειάζεται, όπως ήθος, ηθική, υπομονή, επιμονή, επιμέλεια, αλλά και εξειδίκευση και μόρφωση και κουλτούρα.

Θα κλείσω το παρόν συναισθηματικά φορτισμένο κείμενο για το μυθιστόρημα του Καλλιφατίδη (αυτό έγινε γιατί αληθινά με συγκλόνισε, πράγμα που συνέβη όχι μόνο σε μένα αλλά και σε όσους το διάβασαν και το συζητήσαμε) με ένα ακόμη στοιχείο το οποίο αναφέρθηκε παραπάνω εμμέσως και το οποίο δεν είναι άλλο από την ψυχολογία, η οποία αναπτύσσεται ανάμεσα σε μάνα και γιο. Πράγματι, τόσο οι ερωτήσεις οι οποίες είναι απλές –θες καφέ; σου ετοίμασα το φαγητό που αγαπάς, μήπως πεινάς;– όσο, το κυριότερο, οι απαντήσεις στα «πονηρά» υπονοούμενα του γιου της (ο οποίος όχι μόνο δεν θέλει να την προσβάλει ή να τη φέρει σε δύσκολη θέση, το αντίθετο, προσπαθεί να της εκμαιεύσει πράγματα που δεν γνωρίζει ή που δεν έχει συνειδητοποιήσει επαρκώς) έχουν τέτοιου ψυχολογικού χαρακτήρα χρώμα –ή τουλάχιστον έτσι τα παραθέτει ένας παραμυθάς έμπειρος στις διαπροσωπικές σχέσεις, με δυο λόγια ίσως και να μην είναι όλα αλήθεια, ίσως έχει παρεισφρήσει και το λογοτεχνικό ψεύδος–, που όχι μόνο δεν μας αφήνει αδιάφορους, καθώς ο έντονος ρεαλισμός ίσως τραβούσε την προσοχή μας σε άλλα μονοπάτια, αλλά απεναντίας, συγκινεί με την αμεσότητά του, με το ιστορικό του πλάνο, με την οικογενειακή δυσκολία, τέλος, με την ικανότητά του. Άρα (και αυτό δεν είναι κλισέ), διαβάζουμε όλοι το συγκεκριμένο βιβλίο και αλλάζουμε απόψεις οι οποίες φαίνονται κοινές, μεταφέρουμε εντυπώσεις όσοι είμαστε κάποιας ηλικίας σε νεότερους για την αξία αυτού του επιπέδου των γονιών, όπως του Καλλιφατίδη, όπως όλων που πέρασαν από αυτόν τον κόσμο και διακρίθηκαν κι έδωσαν τα εφόδια και στα παιδιά τους και να διακριθούν αλλά και να προοδεύσουν.

 

Μητέρες και γιοι
Θοδωρής Καλλιφατίδης
Εκδόσεις Πατάκη
208 σελ.
ISBN 978-618-07-0496-9
Τιμή €12,20

Ο Χρίστος Παπαγεωργίου είναι ποιητής και κριτικός λογοτεχνίας.

https://diastixo.gr/kritikes/ellinikipezografia/25948-miteres-kai-gioi

https://diastixo.gr/ 

Γιώργος Σταμάτης: «Το “Κεφάλαιο” του Καρλ Μαρξ χωρίς μυθοποιήσεις»

 

 Θανάσης Αντωνίου

 

  

Δεν ξέρω ποιον κύκλο αναγνωστών/-τριών αφορά πλέον η μελέτη του Κεφαλαίου του Καρλ Μαρξ, το σίγουρο πάντως είναι ότι το μνημειώδες έργο του Γερμανού φιλοσόφου και οικονομολόγου, το οποίο κυκλοφόρησε το 1867 (πρώτος τόμος), αποτέλεσε για σχεδόν ενάμιση αιώνα τον ακρογωνιαίο λίθο μιας σειράς απελευθερωτικών ιδεολογιών κι επαναστατικών πολιτικών μορφωμάτων, που επιχείρησαν οι μεν πρώτες να ερμηνεύσουν και τα δε δεύτερα να αλλάξουν τη δομή των ανθρώπινων κοινωνιών και οικονομιών. Δεν το κατάφεραν, αυτό είναι επίσης σίγουρο, η μελέτη όμως του μαρξισμού και η επιμέρους εφαρμογή ορισμένων αρχών του, έστω και ως καρικατούρες της αρχικής σύλληψής τους, είναι μια δυναμική διαδικασία η οποία συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας. Στη Λατινική Αμερική κυρίως, την Ασία, σε διάσπαρτα σημεία του κόσμου όπου άνθρωποι παλεύουν για έναν καλύτερο κόσμο.

Σπουδαίοι οικονομολόγοι, πολιτικοί επιστήμονες, κοινωνιολόγοι κι ελάχιστοι πλέον πολιτικοί ηγέτες συνεχίζουν να εμπνέονται από τη μαρξιστική ανάλυση κορυφαίων εννοιών, όπως η παραγωγή και το προϊόν, το κεφάλαιο, η τιμή, η αξία, το κέρδος και το χρήμα, έτσι όπως αυτές οι έννοιες «αποκρυπτογραφήθηκαν» ειδικά στο Κεφάλαιο. Ακόμα και οι πιο φανατικοί αρνητές του μαρξισμού, οι οπαδοί του άκρατου αμερικανικού νεοφιλελευθερισμού, της πολιτικής και οικονομικής ιδεολογίας, η οποία ουσιαστικά επικρατεί ως το πλέον διαδεδομένο σύστημα παραγωγής και διανομής πλούτου ανά τον κόσμο, συμφωνούν ότι ο Γερμανός φιλόσοφος και οικονομολόγος έχει κάνει στο Κεφάλαιο σπουδαία δουλειά. Μια τιτάνια προσπάθεια να ερμηνεύσει τον κόσμο γύρω του με όσα στοιχεία μπόρεσε να συγκεντρώσει και με όσα εργαλεία μπόρεσε να χρησιμοποιήσει στην εποχή του.

Το Κεφάλαιο ως πολιτική αλλαγή

Ο βιογράφος του Μαρξ, ο Βρετανός ιστορικός Γκάρεθ Στέντμαν Τζόουνς, στο βιβλίο του Καρλ Μαρξ – Μεγαλείο και ψευδαισθήσεις (μτφρ. Πέτρος Γεωργίου, Εκδόσεις Πατάκη 2019) υποστηρίζει ότι το Κεφάλαιο, το ημιτελές αριστούργημα του Γερμανού φιλοσόφου, γραμμένο σε μια περίοδο όπου η υγεία του ήταν ήδη αρκετά επιβαρυμένη, δεν είναι ένα επαναστατικό μανιφέστο και δεν παρουσιάζει την επαναστατική αλλαγή ως αποτέλεσμα μιας δυναμικής ενέργειας τύπου «πτώση της Βαστίλης» ή «έφοδος στα Χειμερινά Ανάκτορα». Ο Μαρξ, κατά τον Γκάρεθ Στέντμαν Τζόουνς, προτείνει στο Κεφάλαιο μια πολιτική αλλαγή, μια λιγότερο… αιματηρή απ’ ό,τι φανταζόμαστε ταξική πάλη, που θα ολοκληρώσει πανηγυρικά και υπέρ της εργατικής τάξης ασφαλώς τις αλλαγές που συνέβαιναν ή είχαν ήδη συμβεί στην κοινωνία των πολιτών του 19ου αιώνα.

Κομίζει μια νέα ματιά σε ένα παλαιό μεν αλλά εμβληματικό, εξαιρετικά πυκνό σε νοήματα κείμενο, που οπωσδήποτε επιδέχεται αρκετών ερμηνειών.

Ενάμιση αιώνα μετά την κυκλοφορία του πρώτου εκ των τριών τόμων του Κεφαλαίου, ο εν Ελλάδι σπουδαιότερος σύγχρονος μελετητής του Καρλ Μαρξ, ο Γιώργος Σταμάτης, ομότιμος καθηγητής Οικονομικής Θεωρίας του Παντείου Πανεπιστημίου, επανέρχεται στο έργο του Μαρξ –για πολλοστή φορά– για να εξετάσει με μια πιο φρέσκια ματιά το σύνολό του, τους τρεις τόμους, με μια νέα σύλληψη της μαρξιστικής θεωρίας της αξίας και της υπεραξίας. Και το πράττει αυτό αναλύοντας μια σειρά έννοιες της μαρξιστικής θεωρίας ξεκινώντας από την «αφηρημένη εργασία» ως παράγοντα για τον υπολογισμό της αξίας ενός εμπορεύματος. Θα περάσει στη συνέχεια στην ανάλυση του χρήματος, το οποίο ο Μαρξ αντιμετωπίζει σε πρώτη φάση ως nexus rerum, ως συνδετικό στοιχείο της ανθρώπινης κοινωνίας, αφού του αποδίδει τον ρόλο του διαμεσολαβητή της εμπορευματικής ανταλλαγής και του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας.

Η μισθωτή εργασία ως… εκδορά

Όσο για την προσφορά εργατικής δύναμης στη σφαίρα της παραγωγής εμπορευμάτων, ο Γ. Σταμάτης θα σταθεί ιδιαίτερα στην ανάλυση του Μαρξ, που παρομοιάζει την προσφορά εργασίας από την πλευρά του προλεταριάτου ως μια μορφή… εκδοράς των εργαζομένων, παρόλο που η μεταξύ τους σχέση (αγοραστή και πωλητή της εργασιακής δύναμης) φαίνεται εκ πρώτης όψης ως μια σχέση βασισμένη στην απόλυτη ελευθερία της βούλησης των δύο μερών, να πουλήσει ο εργαζόμενος και να αγοράσει ο επιχειρηματίας εργασιακή δύναμη.

Η έννοια του θετού δικαίου και η θέση της στη μαρξιστική θεωρία περί κράτους είναι μια ακόμα έννοια που προσεγγίζει ο Γ. Σταμάτης με βάση πάντα τα γραφόμενα του Μαρξ στο Κεφάλαιο και σε σχέση με την προσφορά εργασίας και την οργάνωση της παραγωγής εμπορευμάτων. Σύμφωνα με την ερμηνεία του Έλληνα καθηγητή, ο Μαρξ θεωρεί ότι η διασφάλιση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής και, συνακόλουθα, η ρύθμιση των εργασιακών σχέσεων σε βάρος των εργαζομένων δεν θα μπορούσε να υλοποιηθεί χωρίς την παρουσία του κράτους. Κι εφόσον η εργασιακή συνθήκη σύμφωνα με τον Μαρξ είναι μια μορφή… εκδοράς, το κράτος δεν είναι παρά «σκέτη, ωμή, αλλά νομικά ρυθμισμένη και, ούτως ειπείν, νομιμοποιημένη, δικαιωμένη βία». Ο απόλυτος, μαρξιστικός ορισμός του κράτους, ο οποίος δυστυχώς επιβεβαιώθηκε πλειστάκις στην πορεία των χρόνων.

Άλλες έννοιες που αναλύονται στο σύγγραμμα του Γ. Σταμάτη είναι η αναπαραγωγή του κεφαλαίου (όπως παρουσιάζεται στον δεύτερο τόμο του Κεφαλαίου), το κόστος του εμπορεύματος και το κέρδος (στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου) κ.ά. Βασική θέση του Μαρξ, την οποία αναλύει μεθοδικά ο συγγραφέας, είναι ότι ενώ κάθε μορφή κέρδους, τόκου, μισθού και γαιοπροσόδου είναι το αποτέλεσμα της ανθρώπινης εργασίας, αυτά εμφανίζονται ως προϊόντα του κεφαλαίου και της γης. Αναρωτιέται, δηλαδή, πώς γίνεται το κεφάλαιο να παράγει κέρδος «όπως η κερασιά κεράσια» (κατά τον Ρώσο οικονομολόγο Ladislaus Bortkiewicz).

Το βιβλίο του Γ. Σταμάτη απαιτεί μια σχετική εξοικείωση του αναγνώστη με τον μαρξισμό και τις οικονομικές θεωρίες του 19ου αιώνα και μια καλή γνώση των οικονομικών μαθηματικών, τα οποία χρειάζονται για την ερμηνεία ορισμένων από τους όρους που τον απασχολούν. Συνολικά, το βιβλίο του σπουδαίου καθηγητή και μελετητή του Καρλ Μαρξ είναι μια συμβολή στην ερμηνεία του κορυφαίου τρίτομου έργου του Γερμανού φιλοσόφου και κομίζει μια νέα ματιά σε ένα παλαιό μεν αλλά εμβληματικό, εξαιρετικά πυκνό σε νοήματα κείμενο, που οπωσδήποτε επιδέχεται αρκετών ερμηνειών.

Διαβάστε επίσης στο Diastixo.gr την παρουσίαση των βιβλίων:
Καρλ Μαρξ: Urtext – Αρχικό κείμενο για την κριτική της πολιτικής οικονομίας (εδώ) 
Christian Fuchs: Ξαναμελετώντας τον Μαρξ στην εποχή του ψηφιακού καπιταλισμού (εδώ)
Gareth Stedman Jones: Καρλ Μαρξ – Μεγαλείο και ψευδαισθήσεις (εδώ)

 

Το Κεφάλαιο του Καρλ Μαρξ χωρίς μυθοποιήσεις
Μια εισαγωγή
Γιώργος Σταμάτης
Κριτική
264 σελ.
ISBN 978-960-586-478-1
Τιμή €14,00

Ο Θανάσης Αντωνίου είναι δημοσιογράφος

https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/25960-kefalaio-tou-karl-marx-xoris-mythopoiiseis

 https://diastixo.gr/ 

Ηλίας Βενέζης: «Ανέκδοτα διηγήματα και ποιήματα (1920-1922)»

 

Στυλιανή Παντελιά

 

  

Τα Ανέκδοτα διηγήματα και ποιήματα (1920-1922) του Ηλία Βενέζη (1904-1973) παρουσιάζουν οι Εκδόσεις Σοκόλη, σε έναν μικρό τόμο με εισαγωγή της Αγγέλας Καστρινάκη και μελέτη-επιμέλεια του Κωνσταντίνου Καλαϊτζάκη. Ο τίτλος της σειράς είναι ενδεικτικός: «Αναψηλαφήσεις». Μια αναψηλάφηση του έργου του Βενέζη, πενήντα και πλέον χρόνια μετά τον θάνατό του, κρίνεται απαραίτητη. Όπως σημειώνεται στο βιβλίο, «Το συνολικό του έργο περιλαμβάνει μυθιστορήματα, διηγήματα, χρονικά, ταξιδιωτικά, κριτικές, άρθρα και ένα θεατρικό έργο. Θεωρείται ένας από τους βασικότερους εκπροσώπους της “Γενιάς του ’30” και το λογοτεχνικό του έργο αποτελεί μαρτυρία για την εθνική συμφορά του 1922». Tα χρονολογικά ορόσημα (1922, 1930) παρουσιάζουν ενδιαφέρον, καθώς αποτελούν τομές. Η θεματολογία κινείται σε ομόκεντρους κύκλους. Ο Βενέζης άλλωστε υπήρξε πολυγράφος, χωρίς να υποβαθμίζει την ποιότητα. Οι επιφυλλίδες του στο Βήμα (1946-1973)ανταποκρίνονταν τόσο στο ευρύ, όσο και στο εξειδικευμένο κοινό.

Ο νεαρός τότε συγγραφέας έζησε στο Αϊβαλί και τη Μυτιλήνη, πόλεις με πλούσια πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση. Στο Αϊβαλί συμμετείχε στο λογοτεχνικό σωματείο «Νέοι άνθρωποι», που είχε συσταθεί από τον Φώτη Κόντογλου. (Οι μαθητές του τελευταίου διακρίθηκαν σε όλο το εύρος του 20ού αιώνα: Η. Βενέζης, Π. Βαλσαμάκης, Ν. Εγγονόπουλος, Γ. Τσαρούχης, Κ. Ξυνόπουλος[1].) Σε αυτό το περιβάλλον δημοσιεύονται τα πρωτόλεια ποιήματα και πεζά του Βενέζη. Οι τίτλοι ποικίλλουν: «Ήταν τρελή», «Μεγάλη κωμωδία», «Δάκρυνες ιστορίες», «Ενώ η ζωή περνά» και το περίφημο «Τα ιστορικά της σπηλιάς του Leo Carampo» (το τελευταίο διακρίνεται για την εμφανή επίδραση του Κόντογλου και του Pedro Cazas). Ο νεορομαντισμός είναι ορατός στα κείμενα αυτά. Η μελαγχολία ενός όμορφου δειλινού, η φύση, οι νέοι άνθρωποι κυριαρχούν. Πρόκειται συχνά για ποιητικό ημερολόγιο, στο οποίο διακρίνονται ο έρωτας και ο θάνατος, η χαρά και η θλίψη, το όνειρο και η πραγματικότητα. Εμφανής είναι η επίδραση του αισθητισμού, καθώς η τέχνη αποτυπώνει τη σφραγίδα της στην καθημερινή ζωή.

Ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντέξει πολλή πραγματικότητα.

Η εικόνα του καλλιτέχνη σε νεαρή ηλικία είναι η τυπική ενός εκκολαπτόμενου λογίου της εποχής. Πώς εξελίχθηκε όμως η ρομαντική, λίγο «έξαλλη» ιδιοσυγκρασία του Βενέζη στη νοσταλγική ματιά του ώριμου συγγραφέα της Γαλήνης  και της Αιολικής γης; Η Αγγέλα Καστρινάκη στην εισαγωγή της θεωρεί καθοριστική την εμπειρία της αιχμαλωσίας από τους Τούρκους και της κάθειρξης στα τάγματα εργασίας (ο καρπός της τραγικής αυτής εμπειρίας, το Νούμερο 31328, δημοσιεύεται σε συνέχειες στην εφημερίδα Καμπάνα της Μυτιλήνης). Θεωρεί μάλιστα αντίστοιχη περίπτωση εκείνη του Πρίμο Λέβι και του βιβλίου του Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος,με τις εμπειρίες από το στρατόπεδο συγκέντρωσης. Και καταλήγει: «η λογοτεχνία δεν είναι λέξεις στη σειρά, αλλά η αλήθεια βγαλμένη με πόνο – η αλήθεια, όταν την έχει κανείς πληρώσει ακριβά» (σ. 13). Γεγονός είναι ότι η εμπειρία της Μικρασιατικής Καταστροφής ωρίμασε απότομα τον άνθρωπο και τον συγγραφέα Βενέζη. Η ειδυλλιακή-εξωπραγματική εικόνα του κόσμου, καρπός των αναγνωσμάτων και των ονειροπολήσεων, αντικαταστάθηκε από την απότομη προσγείωση στην πραγματικότητα του πολέμου και του αγώνα για επιβίωση. Ο Κώστας Βάρναλης, ωστόσο, παρατηρεί στα Αισθητικά-Κριτικά ότι αποτελεί μύθο η άποψη πως η τέχνη προκύπτει από τον πόνο. Αντίθετα, είναι καρπός ισορροπίας και απόστασης από τα πράγματα. Και οι δύο απόψεις ισχύουν, καθώς ο Βενέζης στα επόμενα μυθιστορήματά του επιστρέφει στη λυρική αντιμετώπιση του κόσμου «χρησιμοποιώντας ξανά το όνειρο, το παραμυθένιο, το σύμβολο και μια γραφή ιδιαζόντως ποιητική» (σ. 13), που είναι σύμφυτη με την ιδιοσυγκρασία του. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντέξει πολλή πραγματικότητα.

Ποια θέματα των διηγημάτων (και ποιημάτων) μεταφέρονται στα μυθιστορήματα; Τα περισσότερα. Οι «παλιές ιστορίες» (σ. 17) θυμίζουν τις ιστορίες του παππού για τα Κιμιντένια (Αιολική γη). Η εικόνα της γυναίκας, εξιδανικευμένη, αλλά και σαρκαστική και ειρωνική (σ. 18), μεταπλάθεται στις γυναικείες μορφές της Γαλήνης. Το θέμα της αγάπης και του έρωτα εικονίζεται στις διάφορες μεταπτώσεις του ιδανικά και «ιδανιστικά» (σ. 24). Ο παράδεισος της παιδικής ηλικίας και τα σύμβολά του κυριαρχούν. «Έτρεχα σαν μικρό παιδί, χωμένη ως τη μέση ανάμεσα στις κόκκινες παπαρούνες, παρασέρνοντας στο γρήγορο διάβα μου τ’ αλαφρά πεταλάκια τους, κι έκοφτα, κι έκοφτα με παιδική τρέλα απ’ αυτές, και στόλιζα το κεφάλι μου, τα στήθια μου, και γέμιζα τα χέρια μου από μπουκέτα. Και σκάλωνα σα ζαρκάδι στις μυγδαλιές και με τα δυνατά ξεφωνητά μου ξελόγιαζα τα πουλιά» (σ. 31). Ο συγγραφέας προβάλλεται ως «ιδεαλιστής των ιδανικόκοσμων» (σ. 35) αλλά θαυμάζει ταυτόχρονα τον ιδιόπαθο, καταραμένο, ευγενικό ρεαλισμό. Το αποτέλεσμα της ειρωνείας του δεν είναι πάντα επιτυχημένο. Η νύχτα στο Νούμερο 31328 παρουσιάζεται «σα φιλάνθρωπη κυρία με φασαμέν (ματογυάλια)» (σ. 12). Οι μικρές αδυναμίες συγχωρούνται σε έναν αγαπημένο συγγραφέα.

Τα ποιήματα, με χαρακτηριστικά θέματα όπως «Ο Υπεράνθρωπος», «Μυσταγωγία», «Νύχτα ξωτικιά», συμπληρώνουν την εικόνα και μεταφέρουν το κλίμα των αρχών του 20ού αιώνα και τις αναζητήσεις των νέων. Παράλληλα με τους μείζονες ποιητές (Παλαμά, Σικελιανό, Βάρναλη, Καρυωτάκη) δημοσιεύουν οι ελάσσονες. Η μίμηση του Καρυωτάκη από επίδοξους λογοτέχνες, για την οποία δεν είχε ευθύνη ο ίδιος, ονομάστηκε υποτιμητικά «καρυωτακισμός». Ο Βενέζης ωστόσο διατυπώνει μια αισιόδοξη στάση, όταν γράφει απευθυνόμενος στον «πιο μεγάλο ποιητή», πιθανόν τον Παλαμά: «Κι όπου ημείς σκοτάδι, Συ, όλο φως,/ κι όλο αλαργινά μου σε θωρώ,/ ενώ σε έχω πάντα μπρος» (σ. 51). Οι επιδράσεις που δέχτηκε ο συγγραφέας αναφέρονται αναλυτικά στη μελέτη του Καλαϊτζάκη. Πρόκειται για τα κλασικά διαβάσματα από τους Σαίξπηρ, Νίτσε, Χάινε, Λαμαρτίνο, Ουγκό, Τολστόι, Άντα Νέγκρι, Μποντλέρ, Μορεάς, και φυσικά από τον Παλαμά.

Η μελέτη του Κ. Καλαϊτζάκη περιέχει ενδεικτικούς άξονες, όπως «Βιογραφικά Ηλία Βενέζη», «Τα διηγήματα με λίγα λόγια και σύντομα σχόλια για τα ποιήματα», «Ο περιοδικός Τύπος στα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα», «Το λογοτεχνικό κλίμα των ετών 1917-1923», «Τα “εξωτικά” διηγήματα του “Λόγου” και η επιρροή του Φώτη Κόντογλου». Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η εκτενής αναφορά στα λογοτεχνικά περιοδικά της εποχής, καθώς και στους συνεργάτες τους. Στον ρευστό αυτό χώρο κάνει τα πρώτα του συγγραφικά βήματα ο Βενέζης. Τον τόμο συμπληρώνει το Παράρτημα, που περιλαμβάνει «Ένα ανέκδοτο διήγημα» με τίτλο «Ένα ειδύλλιο στον κάμπο», το οποίο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Η παρέα των φιλοτέχνων (1928). Βοηθητικό είναι και το Γλωσσάρι, που καταρτίστηκε με τη συμβολή του Αλέξη Πολίτη. Στον Επίλογο, ο επιμελητής κάνει μια πρώτη αποτίμηση των πρωτολείων του Βενέζη επιμένοντας στον προπαρασκευαστικό τους ρόλο. «Έχει μεγάλο ενδιαφέρον να παρατηρεί κανείς πώς ξεκινάει ένας συγγραφέας και πώς εξελίσσεται, από τι επηρεάζεται και πώς διαμορφώνεται και αποκρυσταλλώνεται η γραφή του» (σ. 148). Επανέρχεται στην εμπειρία της αιχμαλωσίας και στον «παιδευτικό» της ρόλο. Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του συγγραφέα, «Δεν ήμουν […] έγινα. Το ταλέντο που έφερα στον κόσμο […] η Μοίρα μου το μεγάλωσε, γιατί […] μ’ έκανε να μαρτυρήσω, με τη διπλή σημασία της λέξης: να βασανιστώ και να δώσω σαν καλλιτέχνης τη μαρτυρία μου για ένα υλικό της εθνικής μας ιστορίας, που δεν μπορεί να το συλλάβει ο νους και η “ιστορία”» (σ. 149).

Τελικά, η αιχμαλωσία υπήρξε ορόσημο. Ο Βενέζης σύντομα αντιλαμβάνεται ότι η λογοτεχνία πλάθεται με ζωντανό υλικό ή έστω με υλικό το οποίο αναβιώνει μέσα από αναμνήσεις και αφηγήσεις άλλων. Αποκαλύπτεται στα μάτια του ένας θησαυρός, που μένει να γίνει αντικείμενο επεξεργασίας. Ταυτόχρονα ανακαλύπτει τη λιτότητα, όσο του επιτρέπει η «λογοτεχνίτιδα» (σ. 12) της εποχής. «Στα νεοελληνικά έργα που γράφτηκαν για τη Μικρασιατική Καταστροφή, το Νούμερο διατηρεί ακόμη και σήμερα την ξεχωριστή θέση του. Ισορροπεί με επιτυχία ανάμεσα στο τραγικό θέμα του και στη λογοτεχνικότητα της γραφής του» διαπιστώνει ο Δ. Δασκαλόπουλος. Στην προέκταση της γραμμής αυτής γράφτηκαν τα μυθιστορήματα Αιολική γη και Γαλήνη, οι συλλογές διηγημάτων, το θεατρικό Μπλοκ C, που διαβάζονται με αμείωτο ενδιαφέρον. Ένα πλούσιο συγγραφικό ταλέντο ξεδιπλώνεται. Ο Κώστας Στεργιόπουλος σημειώνει: «Η πεζογραφία του παραμένει κατά βάση βιωματική, κι η ιδιοτυπία του έγκειται στο ότι μέσα απ’ τον υποκειμενισμό του και το αυτοβιογραφικό στοιχείο παρουσιάζει γενικές και ομαδικές καταστάσεις, όποιες έζησε απ’ τα μικρά του χρόνια και σφράγισαν τη ζωή του, διαμορφώνοντας ταυτόχρονα και την προσωπική του στάση». Στη διατριβή του Αριστείδη Καλάργαλη με θέμα τη Λεσβιακή άνοιξη (1910-1923), διαφαίνεται η συμβολή του συγγραφέα στην εξέλιξη της πεζογραφίας της Γενιάς του ’30. Τα βιβλία του ανέθρεψαν γενιές. Προσωπικά, δεν θα ξεχάσω τα βράδια που περίμενα να ακούσω τα κεφάλαια της Αιολικής γης, που διαβαζόταν σε συνέχειες στο κρατικό ραδιόφωνο στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Το βιβλίο με τα Ανέκδοτα διηγήματα και ποιήματα  φωτίζει αθέατες πλευρές και συμβάλλει αποφασιστικά στη γνωριμία με το πρωτόλειο έργο του συγγραφέα.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ
[1] Κ. Ξυνόπουλος (1929-2001). Ζωγράφος και αγιογράφος, καθηγητής Αγιογραφίας της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών. Βλ. τη μεταπτυχιακή εργασία του Σπ. Τσιμούρη, «Κείμενα εκ του Αρχείου του Κ.Γ. Ξυνόπουλου». Φάκελος «Μελέτες», «Η φορητή εικόνα και η νωπογραφία».

 

Ανέκδοτα διηγήματα και ποιήματα (1920-1922)
Ηλίας Βενέζης
Εισαγωγή: Αγγέλα Καστρινάκη
Μελέτη-Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Καλαϊτζάκης
Εκδόσεις Σοκόλη
168 σελ.
ISBN 978-960-637-127-1
Τιμή €14,84

https://diastixo.gr/kritikes/ellinikipezografia/25955-anekdota-dihgimata-kai-poihmata

https://diastixo.gr/ 

Yuval Zommer: συνέντευξη στον Χρήστο Ιωάννου

 

Χρήστος Ιωάννου

 

 

O Γιούβαλ Ζόμερ είναι απόφοιτος του Βασιλικού Κολεγίου Τεχνών, με μεταπτυχιακό στην εικονογράφηση. Εργάστηκε πολλά χρόνια ως καλλιτεχνικός διευθυντής σε μεγάλες διαφημιστικές εταιρείες, πριν γίνει συγγραφέας και εικονογράφος βιβλίων. Η σειρά του «Μεγάλα βιβλία» έχει μεταφραστεί σε 25 γλώσσες και έχει κερδίσει πολλές διακρίσεις. Τα βιβλία του Το βιβλίο της μικρής χελώνας για τη θάλασσα, Το μεγάλο βιβλίο της τέχνης και της φύσης  και Το μεγάλο βιβλίο των λουλουδιών με αυτοκόλλητα, που κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Κλειδάριθμος σε μετάφραση της Ηλιάνας Αγγελή, μας έδωσαν την αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.

Στο Βιβλίο της μικρής χελώνας για τη θάλασσα  επιλέξατε μια χελώνα ως τον κεντρικό χαρακτήρα για την εξερεύνηση του ωκεανού. Πώς αποφασίσατε ποια θαλάσσια πλάσματα θα συμπεριλάβετε στην περιπέτειά της;

Κατά την έρευνά μου για Το μεγάλο βιβλίο της θάλασσας (μτφρ. Ηλιάνα Αγγελή, εκδ. Κλειδάριθμος 2021), ανακάλυψα ότι οι θαλάσσιες χελώνες είναι εξαιρετικά δημοφιλείς στα παιδιά. Τα θαλάσσια πλάσματα που εμφανίζονται στις περιπέτειες της Μικρής χελώνας επιλέχθηκαν με βάση τους διασκεδαστικούς και χαρακτηριστικούς ήχους που τα συνοδεύουν, ώστε το ταξίδι να είναι παιχνιδιάρικο και ελκυστικό.

Στο Μεγάλο βιβλίο της τέχνης και της φύσης, ποιες ήταν οι πιο απολαυστικές χειροτεχνίες που σχεδιάσατε και πώς επιλέξατε τα υλικά, ώστε να είναι και φιλικά προς το περιβάλλον;

Απόλαυσα πραγματικά τη δημιουργία όλων των χειροτεχνιών αυτού του βιβλίου! Δύο από τις προσωπικές μου αγαπημένες είναι οι ιππόκαμποι από χάρτινα πιάτα και πέταλα λουλουδιών, καθώς και οι «νυχτερίδες που γαβγίζουν» από χαρτόνι και ξερά φύλλα. Ακολούθησα δύο βασικούς κανόνες: να χρησιμοποιώ πάντα οικολογικά υλικά που μπορεί να βρει εύκολα ο καθένας στο σπίτι (όπως χάρτινα ποτήρια, ρολά από χαρτί υγείας και χαρτόκουτα) και να ενσωματώνω στοιχεία της φύσης που είναι άμεσα διαθέσιμα – φύλλα, κλαδάκια, λουλούδια και βότσαλα. Και φυσικά, όλα αυτά τα υλικά είναι εντελώς δωρεάν!

Η Μητέρα Φύση είναι το καλύτερο παράδειγμα συνεργασίας τέχνης και επιστήμης.

Στο Μεγάλο βιβλίο των λουλουδιών με αυτοκόλλητα, γιατί επιλέξατε τα αυτοκόλλητα ως διαδραστικό στοιχείο και με ποιον τρόπο βοηθούν τα παιδιά να συνδεθούν πιο ουσιαστικά με τα λουλούδια;

Τα παιδιά λατρεύουν τα αυτοκόλλητα, αλλά ήθελα η δραστηριότητα να είναι ταυτόχρονα διακοσμητική και εκπαιδευτική. Στόχος ήταν τα παιδιά να νιώθουν πως σχεδιάζουν και δημιουργούν τον δικό τους κήπο, αναπτύσσοντας μια προσωπική σχέση με τα λουλούδια μέσα από το παιχνίδι.

Τα βιβλία σας ξεχωρίζουν για τον τρόπο με τον οποίο συνδυάζουν την τέχνη και τη φύση. Πώς ισορροπείτε τη δημιουργική φαντασία με την επιστημονική ακρίβεια στην απεικόνιση του φυσικού κόσμου;

Μου αρέσει να παρατηρώ τη φύση από πολύ κοντά – τις υφές, τα μοτίβα και τους χρωματικούς συνδυασμούς της. Ακόμη και ένα απλό φύλλο έχει νεύρα και διαφορετικές αποχρώσεις του πράσινου, ενώ ένα μικρό έντομο μπορεί να έχει εντυπωσιακά σχέδια αν το παρατηρήσεις προσεκτικά. Πιστεύω πως η Μητέρα Φύση είναι το καλύτερο παράδειγμα συνεργασίας τέχνης και επιστήμης.

Ποιο είναι το βασικό μήνυμα που ελπίζετε να πάρουν τα παιδιά από τα βιβλία σας ως προς τη σχέση τους με το περιβάλλον;

Θέλω να εμπνεύσω τα παιδιά να εκτιμούν, να φροντίζουν και να σέβονται το φυσικό μας περιβάλλον. Έτσι, οι μελλοντικές γενιές θα μπορέσουν να απολαμβάνουν την ομορφιά και τη βιοποικιλότητα του πλανήτη μας.

Έχετε αναπτύξει μια πολύ χαρακτηριστική εικαστική ταυτότητα. Πώς έχει εξελιχθεί το καλλιτεχνικό σας ύφος με τα χρόνια και ποιο στοιχείο θεωρείτε πιο «δικό σας»;

Σκέφτομαι το ύφος μου ως τον τρόπο που το «εσωτερικό μου παιδί» βλέπει τον κόσμο: χαρούμενο, γεμάτο περιέργεια και πράγματα προς ανακάλυψη. Αυτή η αίσθηση θαυμασμού είναι, πιστεύω, ο λόγος που τόσα παιδιά συνδέονται με την τέχνη μου.

Τα βιβλία σας κυκλοφορούν και έχουν αγαπηθεί από το κοινό σε πολλές χώρες. Έχετε παρατηρήσει διαφορές στο πώς τα παιδιά από διαφορετικούς πολιτισμούς ανταποκρίνονται στις ιστορίες σας;

Με εξέπληξε ευχάριστα το γεγονός ότι, ανεξάρτητα από πολιτισμικές ή γεωγραφικές διαφορές, τα παιδιά παραμένουν παιδιά παντού. Η γοητεία της φύσης είναι παγκόσμια στις μικρές ηλικίες, όπως και η ανάγκη να γνωρίσουμε τον κόσμο γύρω μας.

Αν μπορούσατε να συνεργαστείτε με ένα παιδί για τη δημιουργία ενός νέου βιβλίου, ποιο θέμα θα θέλατε περισσότερο να εξερευνήσετε μαζί;

Θα ήθελα πολύ να συνεργαστώ με ένα σχολείο ή μια κοινότητα για τη δημιουργία ενός βιβλίου που θα περιλαμβάνει και τα δικά τους σχέδια από αγαπημένα ή φανταστικά πλάσματα. Ο Πικάσο έλεγε «κάθε παιδί είναι ένας καλλιτέχνης» και πιστεύω βαθιά πως τα παιδιά έχουν την πιο υπέροχη φαντασία. Θα μπορούσε να είναι ένα πραγματικά ξεχωριστό έργο.

 

Το βιβλίο της μικρής χελώνας για τη θάλασσα
Yuval Zommer
εικονογράφηση: Yuval Zommer
μετάφραση: Ηλιάνα Αγγελή
Κλειδάριθμος
24 σελ.
ISBN 978-960-645-690-9
Τιμή €12,20

 

Το μεγάλο βιβλίο της τέχνης και της φύσης
Yuval Zommer
εικονογράφηση: Yuval Zommer
μετάφραση: Ηλιάνα Αγγελή
Κλειδάριθμος
64 σελ.
ISBN 978-960-645-582-7
Τιμή €17,70

 

Το μεγάλο βιβλίο των λουλουδιών με αυτοκόλλητα
Yuval Zommer
εικονογράφηση: Yuval Zommer
μετάφραση: Ηλιάνα Αγγελή
Κλειδάριθμος
56 σελ.
ISBN 978-960-645-594-0
Τιμή €11,10

O Χρήστος Ιωάννου είναι δημοσιογράφος

https://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/25956-yuval-zommer

https://diastixo.gr/