- Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης
Ο Αχιλλέας Χεκίμογλου γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1979 και του άρεσε να ψάχνει παιδιόθεν. Σπούδασε δημοσιογραφία και εργάστηκε ως ραδιοφωνικός παραγωγός στον θρυλικό «88μισό» και ως πολιτιστικός συντάκτης σε ΜΜΕ της Θεσσαλονίκης. Το 2007 ξεκίνησε να εργάζεται στην εφημερίδα Το Βήμα, όπου κάλυψε επί σειρά ετών το ενιαίο τότε Υπουργείο Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων και όλες τις συναφείς αγορές. Το 2016 εντάχθηκε στη Διεύθυνση Εξωτερικών Υποθέσεων της Vodafone Ελλάδας, εργαζόμενος στα πεδία των Δημοσίων Σχέσεων και Υποθέσεων και της Εταιρικής Επικοινωνίας. Από το 2023 είναι υπεύθυνος για τις σχέσεις με τα ΜΜΕ στον όμιλο AKTOR. Το ερευνητικό του ενδιαφέρον εστιάζεται στην επιχειρηματική, τεχνική και τεχνολογική ιστορία της Ελλάδας, όπως επίσης και στις υπηρεσίες πληροφοριών. Από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος κυκλοφορούν τα βιβλία του: Ο Ωνάσης και ο Σμηναγός Χ (2022), Ατομική εποχή (2023, υποψήφιο για κρατικό βραβείο) και Αιχμάλωτοι στις ράγες: Γιατί δεν έχουμε τον σιδηρόδρομο που θέλουμε; Μια ιστορία από τον Μεσοπόλεμο μέχρι τα Τέμπη (2025), το οποίο μας έδωσε την αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.
Πώς ξεκινάει η προετοιμασία για τη συγγραφή ενός βιβλίου;
Από την πετριά! Από τύχη πέφτω πάνω σε ιστορίες που δεν έχουν ειπωθεί. Και τις ψάχνω με εμμονή. Οργανώνω την έρευνα, εξαντλώ τα πρωτογενή αρχεία και σιγά-σιγά χτίζω το υλικό. Ακολουθεί η έρευνα στις δευτερογενείς πηγές. Και σταδιακά οικοδομείται μία ιστορία που έχει κάτι να πει.
Τι σας ώθησε να γράψετε το βιβλίο Αιχμάλωτοι στις ράγες;
Πάντοτε ήθελα να γράψω ένα βιβλίο για τον σιδηρόδρομο, γιατί τον αγαπώ και έχω όμορφες παραστάσεις από τα τρένα. Η προηγούμενη δημοσιογραφική μου εμπειρία στην κάλυψη του Υπουργείου Μεταφορών υπήρξε ανεκτίμητη. Όμως, η αφορμή για να ξεκινήσω την έρευνα ήταν κάτι πολύ λυπηρό: το δυστύχημα των Τεμπών.
Ο τίτλος Αιχμάλωτοι στις ράγες είναι συμβολικός ή δηλώνει κάτι κυριολεκτικά;
Ο τίτλος κυριολεκτεί: Οι σιδηρόδρομοί μας είναι αιχμάλωτοι στις ράγες. Αποτέλεσαν πειραματόζωο εδώ και τουλάχιστον 70 χρόνια και, με μικρά διαλείμματα κανονικότητας, ποτέ δεν τους άφησαν να λειτουργήσουν ως κανονική επιχείρηση. Δείτε το παράδειγμα του «Ελ. Βενιζέλος». Δεν έχει μόνο αεροπορικά έσοδα, αλλά και πολλά μη αεροπορικά έσοδα, είναι κλιματικά ουδέτερο κι έχει επιτύχει αυτοπαραγωγή ενέργειας, ενώ προσφέρει χρόνια τώρα υπηρεσίες πληροφορικής, αλλά και εξειδικευμένη συμβουλευτική σε άλλα αεροδρόμια του κόσμου. Ε, κάτι τέτοιο θα έπρεπε να είναι κανονικά ο ΟΣΕ.
Το βιβλίο σας αναφέρεται στους ελληνικούς σιδηροδρόμους για το διάστημα από το 1936 μέχρι το 1967. Γιατί επιλέξατε αυτή την περίοδο;
Για δύο λόγους: Ο πρώτος είναι ότι όλες οι σημερινές κακοδαιμονίες του σιδηρόδρομου έχουν την αφετηρία τους σε εκείνη την εποχή. Ο δεύτερος είναι ότι το μεγαλύτερο ποσοστό των αρχείων που εντόπισα επίσης αναφέρεται σε εκείνη την περίοδο. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου επίκειται.
Από τύχη πέφτω πάνω σε ιστορίες που δεν έχουν ειπωθεί. Και τις ψάχνω με εμμονή.
Την περίοδο του Ιωάννη Μεταξά, υπεύθυνος των σιδηροδρόμων ήταν ο αντιστράτηγος Γεώργιος Σπυρίδωνος. Είναι αλήθεια ότι πρότεινε να λειτουργούν οι σιδηρόδρομοι με λιγνίτη;
Ο Σπυρίδωνος, ο οποίος ήταν άλλοτε υπεύθυνος για τις μεταφορές της Στρατιάς Μικράς Ασίας, δεν πρότεινε μόνο τη χρήση λιγνίτη ως καυσίμου, κάτι που τελικώς έγινε και διήρκησε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1960, αλλά και την αξιοποίηση των κοιτασμάτων λιγνίτη από τον σιδηρόδρομο με στόχο τον εξηλεκτρισμό της Ελλάδας. Η ιστορία δεν γράφεται με «αν», αλλά δεν είναι απίθανο, εάν δεν είχε μεσολαβήσει ο πόλεμος, σήμερα η ΔΕΗ να ήταν ο ΟΣΕ. Εκείνη την εποχή υπήρχαν άνθρωποι που έβλεπαν έναν αιώνα μπροστά – σήμερα ενέργεια και μεταφορές θεωρούνται αλληλοσυμπληρωματικοί κλάδοι.
Οι εκάστοτε κυβερνήσεις προτιμούσαν ως υπεύθυνους να τοποθετούν στρατιωτικούς. Γιατί;
Ο σιδηρόδρομος θεωρείτο συμπλήρωμα της εθνικής άμυνας και ο στρατός συμμετείχε στη διοίκησή του. Όλα τα συγκοινωνιακά μέσα είναι υπερπολύτιμα σε περίπτωση πολέμου και γι’ αυτόν τον λόγο τους ΣΕΚ (Σιδηροδρόμους Ελληνικού Κράτους) διοικούσαν κυρίως στρατηγοί έως τα μέσα της δεκαετίας του 1970 – με λίγες εξαιρέσεις. Οι στρατηγοί είχαν το καλό ότι έβρισκαν ευήκοα ώτα μέσα στο σύστημα· αλλά και το κακό ότι δεν καταλάβαιναν πολλά από μάνατζμεντ και οικονομική διαχείριση.
Οι σιδηρόδρομοι λειτουργούσαν επαρκώς στη διάρκεια του πολέμου του ’40;
Η Ελλάδα είχε κάνει επαρκή προετοιμασία για τον πόλεμο στο συγκοινωνιακό πεδίο. Αυτό επέτρεψε στους ΣΕΚ να μεταφέρουν στο μέτωπο περίπου 84 τρένα σε ημερήσια βάση, χάρη στις άοκνες προσπάθειες των σιδηροδρομικών. Η κινητοποίηση αυτή έφερε την ολοκλήρωση της επιστράτευσης νωρίτερα από την προθεσμία του γενικού επιτελείου και συνέβαλε καταλυτικά στην ελληνική νίκη.
Και τι συνέβη στη διάρκεια της Κατοχής;
Οι Γερμανοί εξεπλάγησαν από την αποτελεσματικότητα της ελληνικής επιστράτευσης, καθώς τους φαινόταν αδιανόητη η μετακίνηση μίας στρατιάς μέσα από ένα παλιό δίκτυο με μονή γραμμή και περιορισμένη χωρητικότητα. Από την πρώτη στιγμή επιχείρησαν να εντάξουν το δίκτυο στον δικό τους σχεδιασμό για την τροφοδοσία του Afrikakorps, εντάσσοντας το τμήμα Πειραιάς-σύνορα σε ένα ευρύτερο δίκτυο που ένωνε το Βερολίνο με τη Μεσόγειο, το οποίο ήταν καθοριστικής σημασίας για τα στρατεύματά τους στη Βόρεια Αφρική. Για τον λόγο αυτό, η κεντρική γραμμή της χώρας μας έγινε άμεσα στόχος της Αντίστασης και των συμμάχων, με σαμποτάζ που τους προκαλούσαν τεράστια προβλήματα. Άλλωστε, οι Γερμανοί και οι Ιταλοί είχαν προχωρήσει σε αποκατάσταση των τεχνικών έργων που είχε καταστρέψει ο ελληνικός στρατός και οι Βρετανοί κατά την υποχώρησή τους το 1941.
Μετά την αποχώρησή τους, μας τιμώρησαν ανατινάζοντας το δίκτυο. Πώς έγινε η αποκατάσταση;
Η αποκατάσταση των δικτύων υπήρξε ένας τεχνικός άθλος και προχώρησε χάρη στις προσπάθειες του Συμβουλίου Αποκαταστάσεως Σιδηροδρόμων (ΣΑΣ), το οποίο είχε συστήσει το 1945 ο τότε υπουργός Μεταφορών, στρατηγός Δημήτριος Μαχάς. Ένα τεράστιο πρόβλημα ήταν αρχικά η έλλειψη πόρων. Το χρηματοδοτικό κενό καλύφθηκε από την UNRRA και κυρίως από το Σχέδιο Μάρσαλ, όμως τα κονδύλια δεν ήταν αρκετά – μάλιστα, οι Αμερικανοί προχώρησαν σε πολλές περικοπές. Παρά τη δημοσιονομική αδυναμία και τον Εμφύλιο, ο οποίος παρέλυσε τα μεγάλα τεχνικά έργα, το ΣΑΣ κατάφερε να ολοκληρώσει την αποστολή του, αποκαθιστώντας τα δίκτυα στην προπολεμική τους κατάσταση. Ωστόσο, αυτό που άργησε ήταν η αντικατάσταση του τροχαίου υλικού, με τη δύναμη του στόλου να φτάνει τα προπολεμικά επίπεδα προς τα τέλη της δεκαετίας του 1950, όταν πια ήταν αργά – τα φορτηγά και τα λεωφορεία είχαν επικρατήσει στην αγορά.
Και τι συνέβη με τους ΣΕΚ;
Οι ΣΕΚ ήταν ο κρατικός οργανισμός που διέσωσε τα παλιά ιδιωτικά δίκτυα, τα οποία χρεοκόπησαν. Με εξαίρεση τους Σιδηροδρόμους της Πελοποννήσου (ΣΠΑΠ), που είχαν χρεοκοπήσει και κρατικοποιηθεί λίγο καιρό πριν από τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, τα υπόλοιπα δίκτυα αποδεκατίστηκαν στην Κατοχή και τον Εμφύλιο. Η σωτηρία τους έγινε υπό καθεστώς δημοσιονομικής ασφυξίας και θα έπρεπε να περάσουν αρκετά χρόνια προτού προχωρήσουν κάποια έργα εκσυγχρονισμού. Το δίκτυο της Βορειοδυτικής Ελλάδας δεν ορθοπόδησε ποτέ κι έκλεισε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας. Οι σιδηρόδρομοι Θεσσαλίας εντάχθηκαν πιο ομαλά στους ΣΕΚ, όπως και η Γαλλοελληνική που λειτουργούσε τη σιδηροδρομική γραμμή του Έβρου και ήταν ιδιάζουσα περίπτωση: Καίτοι χρεοκοπημένη, εξαγοράστηκε από το δημόσιο έπειτα από σφοδρές πιέσεις της Γαλλίας. Η Ελλάδα είχε υποφέρει από τους Γάλλους γιατί το 1944, όταν ο Παπανδρέου έφτασε στην Ελλάδα, κρατικοποίησε το δίκτυο, καθώς ήταν αποδεδειγμένα κέντρο ξένης κατασκοπίας. Τότε, το Παρίσι προχώρησε σε αντίποινα κατά της χώρας, που υπονόμευσαν τη διαπραγματευτική της θέση. Και μόνο όταν επεστράφη στους Γάλλους λίγες μέρες πριν από τις εκλογές του 1946, ηρέμησαν τα πράγματα, όμως οι συνέπειες είχαν σοβαρό αντίκτυπο στις αξιώσεις της Ελλάδας στα διεθνή φόρουμ.
Ο τίτλος κυριολεκτεί: Οι σιδηρόδρομοί μας είναι αιχμάλωτοι στις ράγες.
Από την πρωτοπορία, όμως, φτάσαμε στα ελλείμματα. Πώς γύρισε ο κόσμος ανάποδα;
Η δυναμική της χρεοκοπίας εμφανίστηκε στον μεσοπόλεμο με την άνοδο του αυτοκινήτου, του λεωφορείου και του φορτηγού. Τότε, ο σιδηρόδρομος έπαθε ό,τι έπαθε στην εποχή μας η μουσική βιομηχανία από το Spotify: ξεπεράστηκε τεχνολογικά. Όμως, καθώς στον σιδηρόδρομο είχαν τοποθετηθεί τεράστια κεφάλαια και η σημασία του για την εθνική άμυνα ήταν μεγάλη, όλες οι κυβερνήσεις πήραν μέτρα ώστε να διασφαλιστεί η οικονομική βιωσιμότητα των δικτύων. Ο πόλεμος και κυρίως ο Εμφύλιος ανέτρεψαν αυτή την κατάσταση και έφεραν μία αλληλουχία ελλειμμάτων, η οποία αποθάρρυνε τις κυβερνήσεις της εποχής από το να επενδύσουν στον σιδηρόδρομο. Ο Γιάννης Μπούτος, όταν ήταν υφυπουργός Συντονισμού τη δεκαετία του 1960, το είχε παραδεχτεί δημόσια: Οι αυτοκινητόδρομοι έφερναν πίσω τα λεφτά τους χάρη στον οικονομικό και δημοσιονομικό κύκλο που είχε δημιουργηθεί γύρω από το αυτοκίνητο. Αντίθετα, οι σιδηρόδρομοι, που δεν είχαν πρόσβαση στις ευκαιρίες της αγοράς, δεδομένου ότι τους είχε απαγορευτεί νομοθετικά μία σειρά από εμπορικές πρωτοβουλίες, συσσώρευαν ελλείμματα.
Ενώ όλοι έχουν σιδηρόδρομους, εμείς γίναμε ουραγοί. Γιατί φτάσαμε στον πάτο;
Η Ελλάδα απέκτησε πρόσβαση σε αυξημένους πόρους για τον σιδηρόδρομο, όταν πια η οδική συγκοινωνία είχε το μεγαλύτερο μερίδιο αγοράς. Στην τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα δρομολογήθηκαν σημαντικές επενδύσεις για τον εκσυγχρονισμό του σιδηροδρόμου, που όμως δεν έπιασαν τόπο για μία σειρά από λόγους. Το αποτέλεσμα ήταν ο ΟΣΕ να χρεοκοπήσει μαζί με τη χώρα στα χέρια του ΔΝΤ – και αυτό ήταν μοιραίο.
Υπάρχει ελπίδα ανάκαμψης των σιδηροδρόμων της Ελλάδας;
Αυτή τη στιγμή εκτελούνται μεγάλα έργα αποκατάστασης του δικτύου από τις καταστροφές που έφερε ο «Ντάνιελ». Εάν αξιοποιήσουμε τη συγκυρία, αναδομήσουμε τον ΟΣΕ και του ξαναδώσουμε την τεχνική του επάρκεια, δεν βλέπω γιατί να μην πάει καλά. Ο σιδηρόδρομος έχει μια δική του καθετοποιημένη και πολυδιάστατη επαγγελματική κουλτούρα, η οποία εάν χαθεί, θα πρέπει να την ξαναφτιάξουμε από την αρχή ύστερα από 150 χρόνια συνεχούς λειτουργίας. Και αυτό θα κοστίσει πάρα πολύ για να γίνει. Σήμερα, είναι η τελευταία ευκαιρία.
Αιχμάλωτοι στις ράγες
Γιατί δεν έχουμε τον σιδηρόδρομο που θέλουμε;
Μια ιστορία από τον Μεσοπόλεμο μέχρι τα Τέμπη
Αχιλλέας Χεκίμογλου
Εκδόσεις Παπαδόπουλος
336 σελ.
ISBN 978-618-232-185-0
Τιμή 21,99€
Ο Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης είναι συγγραφέας.
https://diastixo.gr/sinentefxeis/ellines/26164-achilleas-chekimoglou-sunenteuksi-ston-elpidoforo-intzempeli
https://diastixo.gr/
