- Χρήστος Λάσκος
«Οπουδήποτε υπάρχει μεγάλη περιουσία, υπάρχει και μεγάλη ανισότητα. Για κάθε πολύ πλούσιο άνθρωπο πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον πεντακόσιοι ενδεείς και η ευημερία των λίγων προϋποθέτει την ανέχεια των πολλών.»
Άνταμ Σμιθ
Προφανώς, λίγοι θα περίμεναν πως μια τόσο κατηγορηματική «αντισυστημική» διατύπωση θα οφειλόταν στον αδιαμφισβήτητο πατέρα της αστικής πολιτικής οικονομίας. Ο Άνταμ Σμιθ, πράγματι, αναγνωρίζεται ως ο εισηγητής εκείνης της επιστημονικής πειθαρχίας, που έμελλε να γίνει η πιο απολογητική, η πιο ταξικά μεροληπτική στην ιστορία της σκέψης. Οι πιο διαπρύσιοι υποστηρικτές του νεοφιλελευθερισμού –μια λέξη τόσο δυσώνυμη, που αποφεύγουν να τη χρησιμοποιήσουν και οι περισσότεροι από τους εφαρμοστές της– θεωρούν τον Σμιθ ως τον αληθινό ιδρυτή του δόγματός τους. Αλλά και τα ορθόδοξα οικονομικά –τα νεοκλασικά, ιδίως– με αυτόν ξεκινούν την ανάπτυξη της θεωρίας.
Ο Σμιθ, βέβαια, θα διαπιστώσουμε –αν κάνουμε τον κόπο να τον διαβάσουμε, πράγμα αμφίβολο για πολλούς από τους οπαδούς του– πως δεν είναι τόσο «φιλοκαπιταλιστής» όσο εικάζεται, γενικώς. Οι απόψεις του για την αναγκαία και εκτεταμένη παρέμβαση του κράτους στην παροχή των απαραίτητων, για οποιαδήποτε άξια του ονόματός της πολιτεία, οι απόψεις του για την αποκλειστικά δημόσια εκπαίδευση, η προσήλωσή του στην ιδέα της κοινωνικής υποχρέωσης για δημόσια παροχή φροντίδας, μεταξύ πολλών άλλων, τον φέρνουν κοντύτερα, από πολλές απόψεις, στον Κέινς παρά στον Φρίντμαν, ακόμα και στον Μαρξ σε σχέση με τον Χάγιεκ. Ο Σμιθ είναι υπέρ της ελεύθερης αγοράς, όχι υπέρ της ιδιωτικοποίησης των πάντων.
Εξαιρετικά ενημερωμένο σε ό,τι αφορά τη θεωρία της σύγχρονης κοινωνικής/ταξικής δομής και εντυπωσιακά τεκμηριωμένο ως προς την εμπειρική υποστήριξη των θεωρητικών του προτιμήσεων.
Επιπλέον, διακόσια πενήντα χρόνια από την έκδοση του Πλούτου των εθνών, ο κόσμος μοιάζει ασύλληπτα απομακρυσμένος από αυτόν που είχε στο μυαλό του ο Σμιθ, όταν έγραφε το αριστούργημά του. Στη θέση του φούρναρη, που κερδίζει γιατί είναι ταγμένος στο να κάνει το καλύτερο ψωμί, μερικές υπερεταιρείες καθορίζουν, με πρωτοφανή τρόπο, την πορεία ολόκληρου του πλανήτη. Οι μεγακαπιταλιστές, τύπου Μπέζος ή Μασκ, όπως φάνηκε ιδίως τον τελευταίο χρόνο, με τις εξελίξεις στις ΗΠΑ, ελέγχουν πλέον όλο και περισσότερο την ίδια την πολιτική εξουσία. Πεντακόσιες διεθνικές εταιρείες καθορίζουν τη μισή παγκόσμια παραγωγή και πάνω από το μισό παγκόσμιο εμπόριο.
Δεν υπάρχει πιο κατάλληλη εποχή, επομένως, για να εκδοθεί ένα έργο σαν το βιβλίο του Ανδρέα Λύτρα. Το οποίο είναι εξαιρετικά ενημερωμένο σε ό,τι αφορά τη θεωρία της σύγχρονης κοινωνικής/ταξικής δομής και εντυπωσιακά τεκμηριωμένο ως προς την εμπειρική υποστήριξη των θεωρητικών του προτιμήσεων. Δεν είναι ένα βιβλίο κριτικής πολιτικής οικονομίας, αλλά μια κοινωνιολογική κατάθεση. Η καλή κοινωνιολογία, ωστόσο, είναι πάντα και κριτική πολιτική οικονομία.
Στο εμπειρικό μέρος, ο Λύτρας αποδομεί μια σειρά από βαθιά ριζωμένα «αυτονόητα». Όπως, για παράδειγμα, ότι οι σύγχρονες «μεταβιομηχανικές» κοινωνίες είναι κοινωνίες στις οποίες κυριαρχεί –συντριπτικά, μάλιστα– η πολύφερνη πολιτικά «μεσαία τάξη». Ενώ, εντελώς αντίθετα, αυτό που ισχύει είναι πως η θεμελιώδης τάση είναι η ραγδαία μισθωτοποίηση των οικονομιών – οι μισθωτοί στις καπιταλιστικές μητροπόλεις είναι, παντού σχεδόν, γύρω στο 90% του εργατικού δυναμικού. Με τους περισσότερους να ανήκουν, χωρίς αμφιβολία, στην εργατική τάξη, μια και αδυνατούν να επιβιώσουν στοιχειωδώς, αν δεν πουλάνε την εργατική δύναμή τους καθημερινά – και μόνο ένα 10 έως 15%, η «μικρή μειονότητα της συντριπτικής πλειονότητας», όπως λέει ο Λύτρας, ανήκει στους ευνοημένους διευθύνοντες.
Ή, για να γυρίσω στα προηγούμενα, ότι ευνοείται, όσο εξελίσσεται ο καπιταλισμός, η «επιχειρηματικότητα». Ενώ οι εργοδότες στη Βρετανία είναι μόλις το 2%, στις ΗΠΑ το 2,3%, στην Ιαπωνία το 1,9%, στη Ρωσία το 1,4%, στη Γερμανία το 4%! Φαινόμενο, το οποίο ακολουθείται από την πλήρη συρρίκνωση της παραδοσιακής μικροαστικής τάξης, μια και οι αυτοαπασχολούμενοι είναι γύρω στο 4% με 7%. Ακόμη και σε χώρες, στις οποίες η εξέλιξη δεν έχει ολοκληρωθεί, η τάση είναι απολύτως παρόμοια – στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Αίγυπτο, το Μεξικό, τη Χιλή, την Κορέα ή την Ινδονησία, οι εργοδότες αποτελούν το 5-7%!

Ή ότι –θεματική ιδιαίτερα επίκαιρη στον καιρό των Big Tech– τείνουμε σε μια οικονομία, όπου οι εργάτες όλο και θα μειώνονται λόγω της επικράτησης των μηχανών ή των ρομπότ. Ενώ όλα επιβεβαιώνουν την πρόγνωση του Μαρξ ότι όσο αυξάνονται οι μηχανές, τόσο αυξάνονται και οι εργάτες – π.χ. η απασχόληση στις ΗΠΑ αυξήθηκε από το 1987 έως το 2018 κατά 38%.
Και πολλά εξίσου «αυτονόητα», για τα οποία το βιβλίο δείχνει, πέρα από κάθε αμφιβολία, πόσο παραπειστικά είναι – και πόσο πολιτικά χρήσιμα για την κυρίαρχη τάξη.
Η επιλογή του συγγραφέα να μιλήσει για την κοινωνική πόλωση σήμερα, βάζοντας στο κέντρο της προσοχής του την κυρίαρχη τάξη, αποδεικνύεται νομίζω ιδιαίτερα εύστοχη. Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από την πλήρη «αποενοχοποίηση» των υπερπλούσιων, μόλο που
…οι μεγάλες και πολύ μεγάλες επιχειρήσεις διακρίνονται από όλα τα «αρχαϊκά» χαρακτηριστικά της ισχύος και της επιβεβαίωσης. Τα τυπικά (πλειοψηφία των μετοχών) και τα ουσιαστικά […] ιδιοκτησιακά δικαιώματα είναι δημιουργήματα, σε μεγάλο βαθμό, της κληρονομιάς, της συγγένειας [της κοινωνικής κλίκας] και των συνδυαστικών δολιχοδρομιών της επίδρασης της εταιρικής οικονομικής δύναμης είτε στις πολιτικές αποφάσεις είτε στις εθνικές νομοθεσίες. Ορισμένες από τις σχεδόν αριστοκρατικές προνομίες βρίσκονται και εδώ, έστω μεταλλαγμένες σε διαφορετικές εκφράσεις και μορφές. (σελ. 271)
Η δικαιολογητική προσφυγή στην «αριστεία» και την «αξιοκρατία» είναι προσχηματική. Δεν είναι μόνο στην Ελλάδα η οικογενειοκρατία καθεστώς. Ο μπαμπάς του «αυτοδημιούργητου» Μασκ είχε αδαμαντωρυχεία στη Νότια Αφρική του απαρτχάιντ, ενώ ο αντίστοιχος του Τραμπ άφησε μια αυτοκρατορία ρίαλ εστέιτ στον «καινοτόμο» επιχειρηματία Ντόναλντ. Παραδείγματα μιας σχεδόν ολοκληρωτικής συνθήκης κληρονόμων, που αυτοαναγνωρίζονται σαν πρωτοπόροι επιχειρηματίες, οι οποίοι δήθεν σε αυτό οφείλουν τις περιουσίες τους, που συγκρίνονται με το προϊόν ολόκληρων χωρών: μερικές δεκάδες από αυτούς κατέχουν περισσότερα από το 50% –4 δισεκατομμύρια– του πληθυσμού της Γης. Λόγω αξιοσύνης και σκληρής δουλειάς, λένε.
Ο Λύτρας θα παρουσιάσει κριτικά τις ποικίλες κοινωνιολογικές προσεγγίσεις του κόσμου των αστώνμε εξαιρετικό τρόπο. Αρχικά, τις pro-capitalist θεωρήσεις που ρητά ισχυρίζονται, όπως ο Παρέτο, πως η ταξική ανισότητα είναι λειτουργική προϋπόθεση για μια «καλή κοινωνία», γι’ αυτό «η πλειονότητα της κοινωνίας θα πρέπει να αποδεχτεί ότι έτσι είναι τα πράγματα και δεν θα αλλάξουν ποτέ» (σελ. 127). Ή, όπως ο εξαιρετικά επιδραστικός Σορόκιν, που υποστηρίζει ότι η κοινωνική «διαφορά» οφείλεται στην κληρονομικότητα – σα να λέμε πως η κυρίαρχη τάξη είναι κυρίαρχη γιατί αποτελείται από τους καλύτερους: «…Οι ανώτερες τάξεις είναι ψηλότερες, έχουν μεγαλύτερο βάρος, μεγαλύτερη κρανιακή χωρητικότητα, αισθητή ομορφιά και λιγότερες ή λιγότερο σοβαρές ανωμαλίες και ελαττώματα από τις κατώτερες τάξεις. Αυτό το φαινόμενο είναι σταθερό και παγκόσμιο» (σελ. 132). Επιπλέον, θα αναλύσει τις «ενδιάμεσες» απόψεις, όπως του Βέμπερ ή του Ζόμπαρτ, οι οποίοι διαμόρφωσαν θεωρίες πολύ συνθετότερες από τους ανοιχτούς απολογητές, αλλά, εν τέλει, και πάλι φιλοεπιχειρηματικές.
Μέσα από την αντιπαραβολή δε, θα επιμείνει στις –πολύ παραγωγικότερες επιστημονικά– ριζοσπαστικές θεωρίες. Για τον Λύτρα, οι θεωρητικοί που συμπορεύτηκαν διανοητικά με τον Μαρξ προσέφεραν τα περισσότερα στην κοινωνική θεωρία και διατύπωσαν καθοριστικές προγνώσεις, οι οποίες συχνά επιβεβαιώθηκαν. Η ανάλυση της Λούξεμπουργκ, για να δώσω ένα μόνο παράδειγμα, αποδείχτηκε πολύ πιο ορθή από αυτήν του «αναθεωρητή» Μπερνστάιν.
Σε ό,τι αφορά, λοιπόν, τους αστούς και τον κόσμο τους, η εικόνα που μας έδωσε ο, καθόλου επαναστάτης, Θορστάιν Βέμπλεν, από το μακρινό 1907, φαίνεται να διατηρεί ακέραια την αξία της:
[…] Ο καπιταλιστής αναπαράγει πλήρως τα χαρακτηριστικά της αργόσχολης τάξης. Διακρίνεται και σε αυτόν τον τύπο της κυρίαρχης τάξης η αναπαραγωγή του αρχέτυπου της βαρβαρότητας και της ληστρικότητας. Χαρακτηριστική αυτής της κουλτούρας είναι η αναπαραγωγή του ανταγωνισμού, η οποία έχει μόνο σκοπό να τονίσει τις ειδικές ικανότητες και τις κοινωνικές διαφορές, με όσους δεν παρουσιάζουν αντίστοιχα επιτεύγματα.
[…] Ο καπιταλιστής είναι μάλλον «ένας πανούργος παρά ένας έξυπνος άνθρωπος» και η βάση της δύναμής του είναι περισσότερο η χρηματική ισχύς παρά η ενασχόληση με τη βιομηχανία. «Οι απασχολήσεις των αργόσχολων τάξεων στη σύγχρονη βιομηχανία είναι τέτοιες που να κρατούν ζωντανές ορισμένες από τις ληστρικές συνήθειες και κλίσεις». (σελ. 100)
Ακόμη και για όσους δεν θα συμφωνήσουν με τα πορίσματα του Λύτρα, η ανάγνωση του σημαντικού βιβλίου του θα τους βοηθήσει, ίσως, να βελτιώσουν τα δικά τους επιχειρήματα. Δεν είναι λίγο.
Οι αστοί και ο κόσμος τους
Η κοινωνική πόλωση στον 21ο αιώνα
Ανδρέας Ν. Λύτρας
Εκδόσεις Παπαζήση
498 σελ.
ISBN 978-960-02-4322-2
Τιμή €29,68
https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/26043-oi-astoi-kai-o-kosmos-tous
https://diastixo.gr/