Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη: «Σφιχταγκαλιάσματα και φτερουγίσματα»

 

Αγάθη Γεωργιάδου

 

  

Στη νουβέλα Σφιχταγκαλιάσματα και φτερουγίσματα: Ο χορός της ζωής, η Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη επιχειρεί μια λεπταίσθητη ανατομία της γυναικείας συνθήκης στον ελληνικό 20ό αιώνα, φωτίζοντας μέσα από επτά αυτοτελή επεισόδια τις διαδρομές υπάρξεων που σμιλεύονται από τον έρωτα, τον φόβο, τη μοίρα και την αδιάκοπη επιθυμία για λύτρωση. Η Δήμητρα, κεντρική ηρωίδα και σιωπηλό σημείο αναφοράς όλων των ιστοριών, γίνεται το πρόσωπο μέσα στο οποίο καθρεφτίζονται τραύματα, προσδοκίες και οι ανεπαίσθητες ρωγμές των σχέσεων.

Από την πρώτη κιόλας ιστορία –την «επαναστατική» χειρονομία μιας νέας κοπέλας που τολμά να αμφισβητήσει τις βουβές εντολές μιας πατριαρχικής τάξης– η συγγραφέας τοποθετεί τα θεμέλια ενός αφηγήματος, όπου το συμβολικό βάρος του εγκλεισμού και η υπόγεια λαχτάρα για φυγή θα συνοδεύουν τη Δήμητρα σε όλη της τη ζωή. Δοσμένη από παιδί στον σαραντάχρονο Διγενή, η ηρωίδα επιχειρεί την πρώτη αντίσταση στη μοίρα της: ένα μικρό ταξίδι, που όμως σηματοδοτεί την πρώτη διεκδίκηση της ελευθερίας της, παρά το άνισο βάρος στον καταμερισμό των ρόλων:

Μέσα δεκαετίας του ’50. Ετών τριάντα. Παντρεμένη λίγο πριν κλείσει τα δεκατέσσερα. Γέννες έξι. Παιδιά εν ζωή τέσσερα. Περίμενε το πέμπτο. Αυτός ετών σαράντα. Άρχοντας στο καφεπαντοπωλείο του... Αυτή αρχόντισσα του σπιτιού, του στάβλου, των αγρών, του αργαλειού, της ραπτομηχανής... Αφέντρα της ξύλινης σκάφης για το ζύμωμα του ψωμιού, του φούρνου και της κουζίνας... («Το πρώτο της ζωής της ταξίδι», σσ. 10-11).

Συλλαμβάνει με σπαρακτική ακρίβεια την άηχη, χαμηλόφωνη ζωή του γυναικείου κόσμου των μέσων του 20ού αιώνα.

Με τη «μεγεθυντική» της ματιά, η Καϊτατζή-Χουλιούμη καταγράφει όχι μόνο τη σωματική εξάντληση μιας ζωής βουτηγμένης στην εργασία, αλλά και την εσωτερική πνιγηρή αίσθηση που γεννά ο εγκλεισμός σε ρόλους αμετάβλητους. Το πρώτο αυτό μικρό ταξίδι, σχεδόν συμβολικά, γίνεται η αρχή ενός χορού ανάμεσα στο καθήκον και στην επιθυμία, ανάμεσα στη μοίρα και στη δυνατότητα της αντίστασης.

Στην εκτενέστερη ιστορία της Τούλας («Το προξενιό»), πρωτότοκης κόρης της Δήμητρας και του Διγενή, παρακολουθούμε την ανεπίδοτη αγάπη της για τον ψηλό, μελαχρινό Στράτο με τα γκριζοπράσινα μάτια· έναν έρωτα που δεν ευοδώθηκε ποτέ, αλλά παρέμεινε ως σιωπηλή προσδοκία, ως αναμονή μιας πρότασης γάμου που δεν ήρθε. Η Τούλα, εγκλωβισμένη ανάμεσα στην επιθυμία και στην κοινωνική επιταγή, υποκύπτει τελικά στη λογική του προξενιού και σε μια ζωή δίχως έρωτα. Η συγγραφέας συλλαμβάνει με σπαρακτική ακρίβεια την άηχη, χαμηλόφωνη ζωή του γυναικείου κόσμου των μέσων του 20ού αιώνα: έρωτες που δεν προλαβαίνουν να ανθίσουν, επιθυμίες που μαραίνονται πριν εκφραστούν, υπάρξεις που προχωρούν μέσα από συμβάσεις χωρίς ποτέ να δοκιμάσουν τη δική τους εκδοχή της ευτυχίας.

Το μοτίβο της στέρησης και της εσωτερικής εξορίας μετατοπίζεται, στην επόμενη ιστορία, από τη γυναίκα-κόρη στη σχέση μητέρας και γιου. Ο Λεωνίδας, ένας «γκασταρμπάιτερ» που έζησε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του στη Γερμανία, επιστρέφει στο χωριό για να προλάβει τη μητέρα του πριν πεθάνει. Στη Γερμανία, όπως ομολογεί, «ζούσε μόνο για τη δουλειά. Η προσωπική ζωή υπήρχε μόνο μέσα του και στα παλιά. […] Ίσως να ήταν καλύτερα τα πράγματα, αν έμενε στο χωριό. Έτσι κι αλλιώς, συναισθηματικά ποτέ δεν έφυγε από εκεί. Αυτά που έζησε τον έδεσαν για πάντα στο χωριό, στο ποτάμι, στο σπίτι. Μια ζωή κομματιασμένη στα δύο» (σσ. 46-47). Η ποίηση αποτελεί για εκείνον τη μοναδική διέξοδο από τη μοναξιά, ενώ η ταυτότητά του ακροβατεί ανάμεσα σε δύο πατρίδες, σε δύο τρόπους ύπαρξης.

Η συγγραφέας χειρίζεται με λεπτότητα το θέμα της μετανάστευσης, επιτρέποντας στον Λεωνίδα να ενσαρκώσει τη βαθιά ετερότητα που σημάδεψε ολόκληρες γενιές ανθρώπων, που έφυγαν «έξω» χωρίς να ξεριζωθούν ποτέ πραγματικά από τον τόπο τους. Το σχεδόν θαυματουργό του γλίτωμα από το σιδηροδρομικό δυστύχημα εισάγει μια διάσταση μοιραίου στην αφήγηση, σαν να παζαρεύει η ίδια η ζωή την επιστροφή του. Το τέλος, η συνάντηση με τη μητέρα, βιώνεται από τον ήρωα σαν μια άνοιξη μέσα στον χειμώνα: μια στιγμή επανένωσης που φωτίζει, έστω πρόσκαιρα, μια ζωή κομματιασμένη.

Η ομώνυμη ιστορία, Σφιχταγκαλιάσματα και φτερουγίσματα, ίσως η πιο εύθραυστη και ποιητική της συλλογής, αποτυπώνει την τρυφερή αλλά τραγική προσπάθεια της Δήμητρας να ξαναβρεί νόημα στη ζωή μετά τον θάνατο του συζύγου της. Το μικρό πουλί που έρχεται καθημερινά στο παράθυρό της δεν λειτουργεί μόνο ως μια αχτίδα παρηγοριάς· γίνεται ο φορέας ενός νέου τρόπου επαφής με τον έξω κόσμο, ενός διστακτικού ανοίγματος προς τη ζωή που συνεχίζεται. Και όμως, η επιθυμία της να το προστατεύσει το οδηγεί άθελά της στον θάνατό του – μια σκηνή υψηλής συναισθηματικής έντασης, όπου η συγγραφέας συλλαμβάνει με αφοπλιστική ακρίβεια τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στη φροντίδα και την οικειοποίηση, ανάμεσα στην ανάγκη για συντροφικότητα και στην αναπόφευκτη ενοχή της απώλειας. Είναι μια ιστορία που λειτουργεί σχεδόν συμβολικά: η αγάπη που μπορεί να λυτρώσει, αλλά και να πληγώσει, η ανθρώπινη σχέση που γεννιέται και χάνεται την ίδια στιγμή.

Σε όλες τις ιστορίες, ο άξονας παραμένει η ελληνική επαρχία του περασμένου αιώνα: ένας κόσμος ασφυκτικός, μνησιπήμων, όπου η μοίρα της γυναίκας μοιάζει προδιαγεγραμμένη, εγκλωβισμένη σε ρόλους που σπάνια επιτρέπουν απόκλιση ή όνειρο. Η Καϊτατζή-Χουλιούμη, με έντονο το αυτοβιογραφικό ίχνος, καταγράφει τις «βουβές ζωές» μιας ολόκληρης γενιάς γυναικών – γυναικών που παντρεύτηκαν χωρίς να αγαπήσουν, που μεγάλωσαν παιδιά και εγγόνια χωρίς ποτέ να ερωτηθούν για τις δικές τους επιθυμίες, που βίωσαν τον χρόνο μέσα από τις χαραμάδες της ανάγκης και όχι της επιλογής. Με λόγο υποβλητικό και γλαφυρό, ανασύρει αυτές τις ζωές από τη λήθη και τις φωτίζει, αναδεικνύοντας όχι μόνο το βάρος της σιωπής τους, αλλά και το ηθικό τους σθένος.

Η γραφή της, καθαρή, στοχαστική και ψυχογραφικά διεισδυτική, θυμίζει τον Δημήτρη Χατζή: λιτή ως προς τα εκφραστικά μέσα, βαθιά όμως ως προς τα μηνύματα. Οι ιστορίες της λειτουργούν σαν μικρά παράθυρα προς έναν κόσμο που μοιάζει μακρινός, αλλά που αναγνωρίζουμε μέσα του στοιχεία από τις δικές μας οικογενειακές μνήμες και από την αθέατη πλευρά της συλλογικής μας εμπειρίας. Η συγγραφέας διαθέτει εντυπωσιακή κινηματογραφική δεξιότητα: οι σκηνές της εκτυλίσσονται με την ένταση ενός ψυχικού ντοκουμέντου, όπου οι χαρακτήρες είναι συχνά παρόντες σωματικά, αλλά απόντες ψυχικά. Το βλέμμα της παρατηρεί την πραγματικότητα σαν κάμερα που δεν καταγράφει μόνο πράξεις, αλλά και τις σιωπές που τις περιβάλλουν. Παράλληλα, η Καϊτατζή-Χουλιούμη αξιοποιεί με επιδεξιότητα τεχνικές εσωτερικής πολυφωνίας –γράμματα, μαρτυρίες, εξομολογητικά σημειώματα– για να ανοίξει ρωγμές στον ψυχισμό των ηρώων και να φωτίσει τις διαγενεακές αλυσίδες ματαιώσεων. Οι ιστορίες έτσι δεν αφορούν μόνο το παρελθόν, αλλά και την κληρονομιά που βαραίνει τις επόμενες γενιές, συχνά χωρίς να το συνειδητοποιούν.

Ένα κείμενο που διαβάζεται απνευστί όχι χάρη στην πλοκή του, αλλά εξαιτίας του υπόγειου παλμού του.

Το σπουδαιότερο, όμως, είναι ότι η νουβέλα ανοίγει ερωτήματα που ξεπερνούν τους χαρακτήρες της και απευθύνονται σε όλους μας: πόσο χώρο αφήνουμε στη ζωή μας για την αλήθεια; τι σημαίνει επιλογή και τι θυσία; ποιο είναι το τίμημα της σιωπής; Γίνεται έτσι ένα κείμενο που διαβάζεται απνευστί όχι χάρη στην πλοκή του, αλλά εξαιτίας του υπόγειου παλμού του – της αργής, λεπταίσθητης αποκάλυψης του ανθρώπινου ψυχισμού καθώς παλεύει με τις ασχήμιες της ζωής, αλλά και με τις μικρές, αιφνίδιες αστραπές ομορφιάς που τον κρατούν όρθιο.

Κι όταν ολοκληρωθεί η ανάγνωση, αυτό που μένει δεν είναι τόσο οι επιμέρους ιστορίες, όσο μια αίσθηση βαθιάς ανθρωπιάς. Σαν να έχουμε παρακολουθήσει έναν χορό –τον χορό της ζωής, όπως εύστοχα επιγράφεται το βιβλίο– όπου οι ήρωες, κουρασμένοι και λαβωμένοι, συνεχίζουν ωστόσο να κινούνται, να αναζητούν απαντοχή, να προσδοκούν το φτερούγισμα που θα τους βγάλει, έστω στιγμιαία, έξω από τα στενά όρια της μοίρας τους. Είναι, τελικά, ένα βιβλίο που δεν εξαντλείται στην πρώτη ανάγνωση· συνεχίζει να μας συνοδεύει, γιατί οι ήρωες, η Δήμητρα, η Αριστούλα, η Τούλα, η Έλλη, ο Λεωνίδας, δεν είναι μόνο λογοτεχνικά πρόσωπα· είναι θραύσματα από τις δικές μας οικογενειακές διαδρομές, από τις ζωές που προηγήθηκαν και από τις σιωπές που μας διαμόρφωσαν.

 

Σφιχταγκαλιάσματα και φτερουγίσματα
Ο χορός της ζωής
Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη
ΑΩ Εκδόσεις
108 σελ.
ISBN 978-618-5845-60-5
Τιμή €13,78

Η Αγάθη Γεωργιάδου είναι δρ Φιλολογίας, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας.

https://diastixo.gr/kritikes/ellinikipezografia/26112-despoina-kaitatzi-choulioumi-sfichtagkaliasmata-kai-fterougismata

https://diastixo.gr/ 

Daniel Woolf: «Συνοπτική ιστορία της Ιστοριογραφίας»

 

Παρασκευή Κοψιδά-Βρεττού

 

  

Το βιβλίο του Ντάνιελ Γουλφ με τίτλο Συνοπτική ιστορία της Ιστοριογραφίας και υπότιτλο: Η παγκόσμια ιστοριογραφία από την αρχαιότητα έως σήμερα (επιστημονική επιμέλεια: Ελένη Τούντα, μετάφραση: Φωτεινή Πέτικα και Ειρήνη Χαμέτη), που κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2025 από τις έγκυρες εκδόσεις University Studio Press (Θεσσαλονίκη), συνιστά μια σημαντική και ιδιαίτερη βιβλιογραφική προσφορά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Η ιδιαιτερότητά του έγκειται στο ότι ενώ φέρει όλα τα χαρακτηριστικά μιας ακαδημαϊκής έκδοσης, που απευθύνεται στον ειδικό επιστήμονα, τον ερευνητή, τον εκπαιδευτικό κάθε βαθμίδας αλλά και στον φοιτητή των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, εντούτοις δεν θα άφηνε αδιάφορο ούτε θα οδηγούσε σε αμηχανία τον επαρκή αναγνώστη ειδικών ιστορικών ενδιαφερόντων.

Ήδη από τον τίτλο τίθεται το εννοιολογικό πλαίσιο και το εύρος του συγκεκριμένου βιβλίου: οι έννοιες ιστορία και ιστοριογραφία και ταυτόχρονα οι γεωγραφικές και χρονικές συντεταγμένες του περιεχομένου της έκδοσης. Ταυτόχρονα, το εκτεταμένο στον χώρο και στον χρόνο πεδίο της ιστορίας της ιστοριογραφίας φαίνεται να αιχμαλωτίζεται σε μια συνοπτική απόδοσή του, γεγονός που ενθαρρύνει περισσότερο ακόμα τον γενναίο αναγνώστη να εμπλακεί στη διερεύνηση της προκλητικής περιπέτειας του βασικού ερωτήματος: πώς η ιστορία, ολόκληρη δηλαδή η κίνηση της ζωής μέσα στον χρόνο και στον γεωγραφικό χώρο –res gestae– αναπαράγεται ως εξιστόρηση των ανθρώπινων πεπραγμένων, Historia rerum gestarum (Ιστοριογραφία).

Συνιστά μια σημαντική και ιδιαίτερη βιβλιογραφική προσφορά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό.

Οι τρόποι γραφής της ιστορίας υπείκουν κι αυτοί στους νόμους της εξέλιξης, στις συνθήκες, στην ανάπτυξη συναφών επιστημών και στην επικοινωνία της μ’ αυτές, όπως και με τις θετικές επιστήμες, στα αιτούμενα γενικότερα της κάθε εποχής. Η ιστοριογραφία έρχεται μετά τα γεγονότα, είναι η επενδεδυμένη, πάνω σ’ αυτά, σκέψη, στους τρόπους με τους οποίους παράγεται η αφήγησή τους, τα θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα, οι ίδιοι οι ιστορικοί –επαγγελματίες και ερασιτέχνες–, η ιστορική παραγωγή, τα κέντρα και οι θεσμικοί της φορείς, η διερεύνηση του κοινωνικοπολιτικού και πολιτισμικού εν γένει πλαισίου μέσα στο οποίο μορφοποιείται η ιστορία και οι γραφές της.

Η ιδέα και ο σχεδιασμός της επιστημονικής εργασίας του Ντάνιελ Γουλφ πάνω στο ζήτημα αυτό υπήρξε πολύ φιλόδοξος, δικαιολογημένα. Δεν βγήκε ωστόσο άοπλος στον αγώνα του. Με τεράστιο ερευνητικό έργο ως καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Queen’s στο Οντάριο του Καναδά, εξειδικευμένος στην πρώιμη σύγχρονη βρετανική ιστορία και κυρίως στην ιστοριογραφία –την ιστορία της ιστορικής γραφής–, θα γίνει αυτή το αντικείμενο που θα κερδίσει πλέον την αποκλειστικότητα της σοβαρής και ακαταπόνητης συγγραφικής του δραστηριότητας. Με το προηγηθέν εκτεταμένο έργο του A Global History of History (2011), Μια παγκόσμια ιστορία της Ιστοριογραφίας, επιχειρεί να απομακρυνθεί από τη δυτικοκεντρική θεώρηση της ιστορικής γραφής, ανοίγοντας το πεδίο της ιστοριογραφίας σε μια πανοραμική, πλανητική, διαπολιτισμική σκηνή, όπου η ιστορία δεν συνιστά μια ενιαία και καθολική πρακτική, αλλά προϊόν ιδιαιτερότητας λαών και εποχών, που συχνά αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

Θα συνεχίσει πάνω στο ίδιο θέμα, με την επιμέλεια της μνημειώδους 5τομης σειράς The Oxford History of Historical Writing (2011-12), συνέχεια του δίτομου A Global Encyclopedia of Historical Writing (1998). Αυτή η πολύτομη έκδοση, μια πολυφωνική ανθολόγηση κειμένων από ειδικούς της ιστορικής γραφής, θα προσφέρει εκτεταμένη αποτύπωση της ιστοριογραφικής παραγωγής από την αρχαιότητα μέχρι και τη σύγχρονη εποχή. Και προσκαλώντας σε διάλογο τις ιστοριογραφικές πρακτικές της Ευρώπης μ’ εκείνες του ισλαμικού κόσμου, της Ανατολικής και Νότιας Ασίας –της Άπω Ανατολής–, θα λειτουργήσει ως φυγόκεντρος θεώρηση καταγραφής και ερμηνείας του παγκόσμιου ιστορικού γίγνεσθαι. Η κεντρική ιδέα που συνέχει το συνολικό έργο του Γουλφ είναι οι διασυνδέσεις μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών και της αφήγησης της ιστορίας τους σε βάθος 3.000 χρόνων, ειδικότερα η επικράτηση των δυτικών μορφών ιστορικής συνείδησης και η επήρεια που ασκήθηκε μέσω των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών στις διάφορες περιοχές του πλανήτη.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον, και ένα βήμα πιο πέρα από τον «δυτικό κανόνα» της ιστοριογραφίας, είναι η πρόσφατη έκδοση, σε συνεργασία με τη διακεκριμένη ιστορικό Marnie Hughes-Warrington, και τίτλο: History from Loss – A Global Introduction to Histories written from Defeat, Colonization, Exile, and Imprisonment (2023) [H Ιστορία από την πλευρά των ηττημένων. Μια παγκόσμια εισαγωγή στις ιστορίες που γράφτηκαν από την πλευρά της ήττας, της αποικιοκρατίας, της εξορίας και της φυλακής]. Μια έγκυρη ομάδα ιστορικών από όλο τον κόσμο, έχοντας αμφισβητήσει τη δυτική διαδεδομένη αντίληψη ότι την ιστορία τη γράφουν οι νικητές, αποκαλύπτει «ιστορίες» που έχουν γραφεί από την πλευρά των ηττημένων και της απώλειας, με τις ποικίλες σημασίες που η έννοια μπορεί να πάρει: αναπηρία και ασθένεια, κοινωνικός αποκλεισμός, φυλακή, εξορία, στέρηση περιουσίας και δικαιωμάτων, μέχρι και καταδίκη σε θάνατο.

O Ντάνιελ Γουλφ, λοιπόν, φέρεται να εκπροσωπεί ένα νέο και ανεξάρτητο πλέον επιστημονικό πεδίο, την Ιστορία της γραφής της Ιστορίας, αμφισβητώντας τόσο τη μεθοδολογία της ιστορίας όσο και την ιστορία του επαγγέλματος του ιστορικού, επομένως την αντίληψη ότι η σύγχρονη δυτική αφήγηση της ιστορίας είναι και η μόνη έγκυρη. Παρά τον θεωρητικό και φιλοσοφικό χαρακτήρα αυτού του νέου αντικειμένου και τις δυσκολίες που μπορεί να ενέχει για τους προπτυχιακούς φοιτητές, εντούτοις ο συγγραφέας, ενδεδυμένος τη στολή του δασκάλου πάνω απ’ όλα, θα δημιουργήσει μια διαυγή, κατανοητή και σαφή γλώσσα ώστε να απλουστεύσει το εννοιολογικό αφαιρετικό της φορτίο, καθιστώντας την ευχάριστη και προσιτή στα ακαδημαϊκά του ακροατήρια. Για τον ίδιο λόγο, θα μπει στην επίμοχθη διαδικασία της συνοπτικής απόδοσης του εκτεταμένου έργου του A Global History of History. Από την ευαίσθητη θέση του πανεπιστημιακού δασκάλου και για λογαριασμό των ακαδημαϊκών ακροατηρίων του, θα γράψει στην εισαγωγή του εκτενούς βιβλίου του, επαναλαμβάνοντάς το στη Συνοπτική ιστορία… του (σ. 13):

Αποφασιστική για την επιλογή του θέματος στάθηκε η πεποίθησή μου ότι οι φοιτήτριες και οι φοιτητές οφείλουν να εκτίθενται στις «ιστορικές κουλτούρες» και άλλων πολιτισμών πέραν του δικού τους. Η «πλοκή» του συγκεκριμένου βιβλίου, εάν μπορεί να λεχθεί ότι ένα βιβλίο για την ιστοριογραφία διαθέτει «πλοκή», διαμορφώθηκε από την ισχυρή μου αίσθηση ότι είναι δυνατή μία εξιστόρηση για την εξέλιξη της ιστορικής σκέψης, της ιστορικής γραφής και της σύγχρονης ιστορικής επιστήμης, και ότι αυτή η εξιστόρηση είναι άμεσα συνυφασμένη με ορισμένες από τις σημαντικότερες διαδικασίες της σύγχρονης ιστορίας (συγκεκριμένα την, επί αρκετές χιλιετίες, αλληλεπίδραση διαφορετικών λαών και πολιτισμών ανά τον κόσμο).

Η διαδικασία της σύντμησης, που υπηρετούσε έναν ομολογημένο παιδαγωγικό στόχο, δεν ήταν απλώς μια περιληπτική απόδοση της Παγκόσμιας ιστορίας του Γουλφ. Η έκταση της συντομευμένης έκδοσης αντιπροσωπεύει το 60% περίπου της εκτεταμένης και δημιουργείται από προεργασία στοχαστική πάνω στην επιλογή και την αναδιάρθρωση της ύλης. Πολλές ενότητες έχουν γραφεί από την αρχή ή έχουν υποστεί σύμπτυξη, ενώ έχει μεταβληθεί εντελώς η κατανομή των χρονολογικών περιόδων στα κεφάλαια. Κατά την κρίση του συγγραφέα, η αναθεωρημένη περιοδολόγηση αποδείχτηκε χρήσιμη, από διανοητική άποψη, καθώς ανέδειξε κάποιες συνέχειες και μεταβάσεις που δεν ήταν διακριτές στην περιοδολόγηση της εκτεταμένης εκδοχής του βιβλίου. Η σημαντικότερη αλλαγή, ωστόσο, είναι η αναθεώρηση των δύο τελευταίων κεφαλαίων, που αναφέρονται στη σύγχρονη ιστοριογραφία, από τα Annales του μεσοπολέμου μέχρι τη μεταποικιακή θεωρία· και κυρίως το τελευταίο κεφάλαιο, στο οποίο τίθεται ο καίριος προβληματισμός: Πού οδεύει η ιστοριογραφία και πώς διαγράφονται οι μελλοντικές εκτιμήσεις.

Ο συγγραφέας αναφέρει επιλογικά δύο λόγους, οι οποίοι επιτρέπουν μιαν αισιόδοξη προοπτική για το μέλλον της ιστορίας και της γραφής της: ο πρώτος είναι η βαθύτερη διεθνοποίηση ή παγκοσμιοποίηση του επιστημονικού κλάδου της ιστορίας κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, ένα πεδίο στο οποίο ο Ντάνιελ Γουλφ έχει προσφέρει τα μέγιστα. Ο δεύτερος λόγος είναι η ενδυνάμωση της ιστορίας στη συνείδηση της κοινωνίας, μέσω αυτού που ονομάζεται Δημόσια Ιστορία και έρχεται στον αντίποδα της ακαδημαϊκής ιστορίας ως ο διάμεσος της συνάντησης παρελθόντος-παρόντος και της εναγώνιας αναζήτησης απαντήσεων για το τι μέλλει γενέσθαι σε έναν δυσερμήνευτο, απρόβλεπτο σύγχρονο κόσμο.

Οι δρόμοι της ιστορίας και των φωνών της παραμένουν ανοιχτοί στο μέλλον. Κάποια χιλιόμετρα μπορούμε να τα βαδίσουμε μαζί με τον συγγραφέα στην παρούσα έκδοση.

Το βιβλίο Συνοπτική ιστορία της Ιστοριογραφίας του Ντάνιελ Γουλφ, πρωτεργάτη της ιστορίας της Ιστοριογραφίας, έχει δομηθεί έτσι ώστε να αποτελέσει ένα ιδανικό εγχειρίδιο διδακτικής του νεοσύστατου σχετικά ακαδημαϊκού αντικειμένου. Εκτός από το θεωρητικό μέρος κάθε κεφαλαίου, ακολουθούν ευσύνοπτα συμπεράσματα, θέματα για συζήτηση, που η απάντησή τους απαιτεί κριτική ανάκληση του θεωρητικού μέρους του κεφαλαίου και σημαντική, πρόσθετη βιβλιογραφία για περαιτέρω μελέτη. Μέσα από αυτή την άρτια συγγραφική, μεταφραστική, επιστημονική και εκδοτική εργασία, ο αναγνώστης συνειδητοποιεί τη συνθετότητα της διαδικασίας αφήγησης των πεπραγμένων του παρελθόντος, την αναγκαιότητα κατανόησης των διαφορετικών ιστοριογραφικών παραδόσεων των λαών, των τρόπων μετάδοσής τους μέσω εναλλακτικών μορφών μνήμης και επικοινωνίας (προφορικές, γραπτές, εικονιστικές πηγές). Γιατί οι τρόποι εξάπλωσης της ακαδημαϊκής ιστοριογραφίας –των πολλαπλών και διαφορετικών αφηγήσεων– δεν είναι απλώς διανοητικοί. Δεν μπορούν να εξηγηθούν μέσα από ένα απλό μοντέλο «διάχυσης», όπως έχει επισημάνει ο καθηγητής Ντόμινικ Σάξενμαϊερ (Dominic Sachsenmaier). Θα πρέπει να κατανοηθούν ως απότοκοι μιας σειράς κοινωνικών και πολιτικών παραγόντων που δρούσαν στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο.

Το ανά χείρας βιβλίο του Ντάνιελ Γουλφ, απευθυνόμενο σε ένα διευρυμένο αναγνωστικό κοινό, προσφέρει την κίνηση του παρελθόντος μέσα από τις «γλώσσες» που μέχρι σήμερα, σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον φανερών και αφανών διεργασιών, προσπαθούμε να το περιχαρακώσουμε, να το κατανοήσουμε, να το αμφισβητήσουμε, να το ανασχηματίσουμε. Οι δρόμοι της ιστορίας και των φωνών της παραμένουν ανοιχτοί στο μέλλον. Κάποια χιλιόμετρα μπορούμε να τα βαδίσουμε μαζί με τον συγγραφέα στην παρούσα έκδοση. Σας διαβεβαιώνω, αξίζει τον κόπο…

 

Συνοπτική ιστορία της Ιστοριογραφίας
Η παγκόσμια ιστοριογραφία από την αρχαιότητα έως σήμερα
Daniel Woolf
Επιστημονική επιμέλεια: Ελένη Τούντα
Μετάφραση: Φωτεινή Πέτικα – Ειρήνη Χαμέτη
University Studio Press
360 σελ.
ISBN 978-960-12-2679-8
Τιμή €28,00

Η Παρασκευή (Βιβή) Κοψιδά-Βρεττού είναι διδάκτωρ Φιλολογίας, συγγραφέας και ποιήτρια.

https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/26106-sinoptiki-istoria-tis-istoriografias

https://diastixo.gr/ 

Μιχάλης Μοδινός: «Η υπόθεση της Ερυθράς Βασίλισσας»

 

Αλέξης Σ. Ζήρας 

Μετά Τα θαύματα του κόσμου (2023), μια δεύτερη συλλογή διηγημάτων ενός συγγραφέα που ως τώρα είχε αγκαλιάσει την εκτενή μυθοπλασία, τι να σημαίνει; Θα έλεγα, όχι κάτι πολύ διαφοροποιητικό για τον αναγνώστη που δεν δέχεται παθητικά. Διότι για τον αναγνώστη αυτόν που έχει παρακολουθήσει σε κάποιον βαθμό τους αναβαθμούς της πεζογραφίας του Μιχάλη Μοδινού, μιας πεζογραφίας ουδέποτε ευθύγραμμης, μα δεμένης πάνω σε επάλληλους πυρήνες θεμάτων και τρόπων αφήγησης, η έκταση μιας σύνθεσης είναι περισσότερο ζήτημα μιας συνθήκης που εν πολλοίς εξαρτάται από το τυχαίο. Ή, αλλιώς, θεωρώ πως κατευθύνεται από μια μηχανιστική τακτική με άδηλα αποτελέσματα, η πρόθεση ενός συγγραφέα να γράφει μυθιστορήματα και μόνο. Επί του προκειμένου, μιλώντας για τα πεζά του Μοδινού, νομίζω ότι πρόκειται για πεζά ανοιχτά· μυθιστορήματα και διηγήματα που δεν ορίζουν την ταυτότητά τους εξ υπαρχής, αλλά τη βρίσκουν κατά τη διαδικασία της γραφής.

Στην πρόσφατη συναγωγή των διηγημάτων της Υπόθεσης της Ερυθράς Βασίλισσας, λόγου χάριν, στάθηκα σε τρία τουλάχιστον: το «Ένα Νόμπελ για τη Ρεμέδιος», το «Φθινόπωρο ή μνήμα ίσον μνήμη» και το «Ο μακρύς δρόμος για τη Μοντάνα», που η αύρα τους, η αίσθηση που μεταδίδουν, με κανέναν τρόπο δεν σταματούν στο τελείωμά τους. Θα μπορούσε η ροή του γίγνεσθαί τους να καλύψει και άλλες σελίδες, πράγμα που δεν σχετίζεται με τη μυθοπλασία ως αυστηρή δομή, με αρχή, μέση και τέλος, αλλά με τη μυθοπλασία που είναι, όπως είπαμε, ανοιχτή, δεκτική σε προσμείξεις. Για να μην αναφέρουμε ότι πλείστα όσα πεζά, από την ξένη και την ελλαδική λογοτεχνία –λ.χ. τα κείμενα του Μάριου Χάκκα–, τελειώνουν εκεί όπου τους ορίζει η πρόσληψη των αναγνωστών τους. Κατά κάποιον τρόπο, αυτή η ιδιότητα του ανοιχτού υπάρχει και στα πιο εκτενή γραπτά του Μοδινού. Ας πούμε, στην Εκουατόρια (2016) και στην Παραγουάη (2020), όπου ο τόπος, η Αφρική και η Νότια Αμερική στα δυο αυτά βιβλία, δεν αποτελεί ένα σταθερό, ρεαλιστικά πλαισιωμένο υπόστρωμα, όσο έναν «διάτρητο τάπητα» της αφήγησης, μέσα από τα ανοίγματα του οποίου εισβάλλουν προσωπικές μνήμες, αναφορές μύθων, παραλληλισμοί, αναχρονισμοί, στοιχεία ανθρωπολογικά, ιστορικά και πολιτικά δεδομένα, τα οποία όλα μαζί φτιάχνουν ένα ρευστό συγκείμενο.

Μήπως όμως όλη αυτή η φαντασμαγορία των ευρωπαϊκών τοπίων ή των εξωτικών, αχανών τόπων της Αμερικής, της Αφρικής και των άξενων εκτάσεων της Ασίας, δεν είναι άλλο από το αντίθετό τους;

Και, για να πάμε λίγο πιο εκεί, ετούτη η αισθησιακή, η πολύ συχνά συναισθηματικά νωπή και υποβλητική «ανοιχτότητα» της σύνθεσης είναι τέτοια, διότι τη συνδράμει η «σοφία» μιας τέχνης που αφήνεται να δημιουργεί χωρίς «σιδερένιους» περιορισμούς ‒ και που, επιπλέον, δείχνει την ευχαρίστησή της όταν αφήνεται ανεμπόδιστη. Κάτι που δεν συμβαίνει μόνο με τις ιστορίες μαγικού ρεαλισμού, σαν κι αυτή με την οποία αρχίζει η διαδοχή των δεκάξι διηγημάτων του βιβλίου, προεκτείνοντας το ονειρικό και γοητευτικό σύμπαν του Γκαρσία Μάρκες, μα και με τις άλλες, τις πιο εσωστρεφείς και πιο μελαγχολικές ή σκεπτικιστικές για τη σχέση του σημερινού ανθρώπου με το περιβάλλον και την τεχνική, όπως το εις εαυτόν αφήγημα τού όχι πια νέου Χριστόφορου Κάλφα, μοναχικού οδοιπόρου, παρέα με τον σκύλο του, στις πλαγιές του Πηλίου. Η με τα χρόνια κατακτημένη, ήρεμη παραδοχή της ανάγκης συνύπαρξης με την περιβάλλουσα φύση ενσωματώνεται στον εσωτερικό μονόλογο αυτού του διηγήματος με μια περίπου μουσική ροϊκότητα, χωρίς όμως η κατασταλαγμένη πικρή γνώση να μεταλλάσσεται σε πένθος. Τα πάντα συνεργούν, ακόμα και η επίσκεψη σε ένα μνήμα έξω από ένα ορεινό χωριό, στο να επιβεβαιώσουν αυτό που ο Μοδινός έχει κατ’ επανάληψη αναπτύξει και στα μυθιστορήματά του: τον αναγκαίο σεβασμό για τον άλλο και για το άλλο, αυτή τη ρομαντική ίσως προσδοκία της μαχητικής οικολογίας για την αδιάσπαστη ενότητα οργανικών και ανόργανων.

Άσε τη φύση στην ησυχία της. Άσε την να θρέψει τους ανθρώπους στο μέλλον, όπως το ’κανε στο παρελθόν […] Το κάθε ξερόκλαδο, η κάθε γέρικη κουφάλα, εκείνη η συστάδα των αρκουδόβατων, ακόμα κι αυτός ο κεραυνοβολημένος κορμός, φιλοξενούν υπάρξεις, κι αυτές με τη σειρά τους τρέφουν άλλες […] Κι όμως, κάτι έχει επιβιώσει […] Δεν είμαστε νέοι πια, αλλά μην ξεχνάς πως η κάθε μας πράξη είναι μια επιλογή για τον κόσμο των ανθρώπων και τον κόσμο των σκύλων.

Ελπίζω ότι οι πιο συστηματικοί αναγνώστες της λογοτεχνίας (όχι μόνο της πεζογραφίας, μα και της ποίησης) δεν ταυτίζουν πλέον το «πρόσωπο» ή τα «πρόσωπα» που μιλούν στην αφήγηση ή στο ποίημα με τον ίδιο τον συγγραφέα. Και ότι πάντως δεν φτάνουν στο σημείο να υποστηρίζουν, όπως παλαιότερα, πως όσα περιγράφονται ή λέγονται στις μυθοπλασίες προέρχονται από αυτολεξεί μεταφερμένες στη γλώσσα εμπειρίες. Χωρίς βέβαια, από την άλλη πλευρά, να σημαίνει αυτό ότι ο συγγραφέας, βιωματικά, υποκειμενικά ή παρακειμενικά, είναι παντελώς ξένος με τα όσα γράφει. Στα πεζά, εκτενή ή άλλα, του Μοδινού, οι καταστάσεις, οι διάλογοι, οι μονόλογοι, τα τεκμήρια που αληθεύουν και τα τεκμήρια που είναι πλασματικά, συνδυάζουν τα ταυτοτικά, βιογραφικά στοιχεία με τα ποθούμενα, δηλαδή με τα επινοημένα, μέσω της αδηφάγου, αισθησιακής και λυρικής φαντασίας του.

Όλα είναι αλήθεια και τίποτε εν τέλει δεν στέκεται πέραν της λογοτεχνικής και μόνο αλήθειας, σ’ αυτή την ανάδελφη για τα ελλαδικά δεδομένα πεζογραφία, στην οποία η κίνηση στον χώρο δεν είναι η κυρίαρχη, και πάντως δεν είναι αυτή που έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Όπως στους Πράσινους λόφους της Αφρικής (1935) και στα Χιόνια του Κιλιμάντζαρο (1954) του Έρνεστ Χέμινγουεϊ, έτσι κι εδώ το βλέμμα που πλανιέται στον ορίζοντα ή ακινητεί στα δάση των αφρικανικών υψιπέδων ή, στην Υπόθεση της Ερυθράς Βασίλισσας, ρεμβάζει απορροφημένο από το γραφικό και ήρεμο ελβετικό τοπίο, αποτελεί την «πύλη» την οποία θα περάσει η σκέψη. Για να υποκινήσει έπειτα η σκέψη με τη σειρά της τα εσωτερικά κοιτάσματα της ύπαρξης του συγγραφέα, τις συνδυαστικές μνήμες, τα ερωτήματα, τις απορίες.

Μια θεμελιώδης πάντως αντίθεση, ωστόσο φαινομενική αν την εξετάσουμε όχι από αυτό που δηλώνει εξ αντικειμένου αλλά από το τι εννοεί εξ υποκειμένου, μοιάζει να διεκδικεί συχνά τον τρόπο σύνθεσης της λογοτεχνικής πραγματικότητας του Μοδινού. Είναι η αντίθεση των διαφορών ανάμεσα στο οραματικό και στο γήινο, στο μακρινό και στο πλησίον, στο πεποιημένο και στο αυθεντικό, στη σχέση των προσώπων με τον χώρο, στη διαφορά των νοοτροπιών και της γλώσσας τους. Η ξενότητα. Ωστόσο, μήπως αυτές οι διαφορές δεν είναι και τόσο αγεφύρωτες; Μια πεζογραφία με ψαύσεις ανθρωπογεωγραφικές, όπως αυτή, ανατρέχει σε περιγραφές ή εικόνες τόπων και όντων που τους χωρίζουν μεγάλες αποστάσεις, αλλά μπορεί οι αποστάσεις αυτές να μεγεθύνονται πολλαπλάσια όταν εδραιώνονται ανάμεσα στους κατοίκους των πυκνοκατοικημένων πόλεων. Και όχι τυχαία, τα μισά και περισσότερα από τα διηγήματα στα οποία αναφερόμαστε υποφέρουν από αυτή την ξενότητα.

Μήπως όμως όλη αυτή η φαντασμαγορία των ευρωπαϊκών τοπίων ή των εξωτικών, αχανών τόπων της Αμερικής, της Αφρικής και των άξενων εκτάσεων της Ασίας, δεν είναι άλλο από το αντίθετό τους; Μήπως δεν είναι άλλο από τη γείωση της συγγραφικής φαντασίας στο ελάχιστο που έχει σμικρύνει το μείζον; Υπάρχει μεγαλύτερη έρημος από ό,τι στη ζωή ενός μεγαλοαστικού προαστίου; Στο απόσπασμα που ακολουθεί, ο αφηγητής στο διήγημα «Ο μακρύς δρόμος για τη Μοντάνα» θα έλεγε κανείς ότι παραδόξως αντιστρέφει τη μαγική εικόνα της απόστασης και του μεγέθους:

Είμαι συνειδητός αρνητής του ταξιδιού, ένας λάτρης των δεκαπέντε τετραγωνικών μέτρων του γραφείου μου, όπως εκείνος ο παλιός ευγενής, ο Ξαβιέ ντε Μαιστρ.

Αντικαθιστώντας την κίνηση με την ακινησία, την εξονυχιστική, ακαδημαϊκή παρατήρηση με τη φαντασία. Αλλιώς, κανείς δεν θα μπορούσε να συνταιριάξει τις δομικές «αντιφάσεις» των όσων συμβαίνουν σε ετούτα τα διηγήματα· αντιφάσεις φαινομενικές όπως είπαμε, που ξεπροβάλλουν όμως ως αρνήσεις του παραδοσιακού ρεαλισμού και της αυταπάτης ότι με το φως της θεωρίας αποκαλύπτονται τα πάντα. Και έτσι, η αναπαραγωγή του κοινώς αναγνωρίσιμου, η ρεαλιστική φενάκη της εικόνας, είναι η επιφαινόμενη, η εξωτερική κρούστα των όσων «ακούμε» ή εμμέσως «βλέπουμε» από τους αφηγητές των ιστοριών. Κάτω από αυτή την κρούστα συμβαίνουν πράγματα που πολλές φορές υπονοούνται ανάμεσα στις αράδες, και γι’ αυτό πολλές φορές γοητευτικά, όπως κρίσεις άγχους, ενοχές, έντονα πάθη, αρρυθμίες, δοσμένα από τον Μοδινό με χιούμορ, ευρηματικότητα και ενίοτε εύφορη διάθεση στον αναγνώστη.

Τα πρόσωπα, ενδοαφηγηματικά ή όχι, που τους ανατίθεται από τη δημιουργική μηχανή της επινόησης να μιλήσουν στις ιστορίες του Μοδινού, συχνότατα αναφέρονται σε ονόματα της πολιτικής και της τέχνης (ΝτεΛίλο, Κάφκα, Φρις, Μάρκες, Φόκνερ, κ.ά.) και, αν υποθέσουμε ότι αποτελούν όλα μαζί σε κάθε περίπτωση τη δέσμη ενός πολυμορφικού πορτρέτου του συγγραφέα, είναι γιατί δίνουν τη δυνατότητα με το διάβασμα των δεκαέξι ιστοριών να συνδεθούν οι επιμέρους σκορπισμένες στα πεζά του πεποιθήσεις, θέσεις και ενδιαφέροντα. Υποδύεται μέσα από ανδρικές και γυναικείες μορφές, από διπλωμάτες, αγρότες, γραφειοκράτες, καρικατούρες της κοσμικής ζωής, ορκισμένους πότες, αθεράπευτα ερωτύλους, στελέχη εταιρειών και διεθνών οργανισμών, τυχοδιώκτες και πλάνητες που βλέπουν το ταξίδι ως ευκαιρία για γνώση, αλλά και ως δοκιμασία που εξερευνά τα όρια μεταξύ των ανθρώπων ή μεταξύ ανθρώπων και φυσικού περιβάλλοντος, μεταξύ ηθών οπωσδήποτε.

Συμπεριληπτικός με τη στοργή που έδειχνε ανέκαθεν η καλή λογοτεχνία, επί δικαίων και αδίκων.

Για τούτο και η ρήξη με το πρότυπο της διανοητικής σεξουαλικής ελευθερίας που αναπτύσσεται, προκαλώντας έντονο ενδιαφέρον, στο διήγημα «Ένας Γερμανός φίλος», ή στην κάπως γελοιογραφική και σατιρική απόδοση του νεοελληνικού χαοτικού παρόντος στο «Περί ατομικής ευθύνης» ‒ και τα δυο από την Υπόθεση της Ερυθράς Βασίλισσας. Αλλά και ως προσπάθεια επανελέγχου των τελεσθέντων της παγκόσμιας ιστορίας, όπως στα διηγήματα Τα θαύματα του κόσμου, στο μυθιστόρημα Άγρια Δύση (2013) και, ιδίως, στον Μεγάλο Αμπάι (2007) ‒προπάντων, σ’ αυτό–, που ανατρέχουν στις πρωταρχικές συνθήκες οργανωμένης περιήγησης στην Ανατολική Αφρική τον 18ο αιώνα, με τα πρόσωπα του βιβλίου στην ουσία να έρχονται σε αντιπαράθεση, ως γεννήματα του Διαφωτισμού, με το εθιμικό συμπαγές των ανιμιστικών πολιτισμών εκείνης της εποχής και με τα αλλόκοτα ερωτικά ή κοινοτικά ή γαμήλια και επικήδεια ήθη των ιθαγενών φυλών.

Έναν συγγραφέα συμπεριληπτικό, θα μπορούσαμε να πούμε τον Μιχάλη Μοδινό, χρησιμοποιώντας, έστω, μια κακοπαθημένη σήμερα λέξη. Αλλά συμπεριληπτικός με τη στοργή που έδειχνε ανέκαθεν η καλή λογοτεχνία, επί δικαίων και αδίκων.

 

Η υπόθεση της Ερυθράς Βασίλισσας
Μιχάλης Μοδινός
Εκδόσεις Καστανιώτη
272 σελ.
ISBN 978-960-03-7372-1
Τιμή €16,00

https://diastixo.gr/kritikes/ellinikipezografia/26107-i-ipothesi-tis-erythras-thalassas

https://diastixo.gr/ 

Colm Tóibín: «Λονγκ Άιλαντ»

 

Μαρία Δριμή 

Το μυθιστόρημα Λονγκ Άιλαντ του Κολμ Τομπίν, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ίκαρος σε μετάφραση της Μυρτώς Καλοφωλιά, είναι η συνέχεια του Μπρούκλιν, που είχε εκδοθεί στα ελληνικά το 2016 επίσης από τις Εκδόσεις Ίκαρος, σε μετάφραση της Αθηνάς Δημητριάδου.

Η ιστορία του Μπρούκλιν αρχίζει τη δεκαετία του ’50 στη μικρή ιρλανδική πόλη Ενισκόρθι. Η κεντρική ηρωίδα, Έιλις Λέισι, ζει με τη μητέρα της και την αδελφή της κι εργάζεται σε ένα μπακάλικο με μια καταπιεστική εργοδότρια. Η Έιλις αποφασίζει να αφήσει τη μητέρα και την αδελφή της και να μεταναστεύσει στη Νέα Υόρκη. Με τη βοήθεια ενός Ιρλανδού ιερέα εγκαθίσταται στο Μπρούκλιν και αρχίζει να εργάζεται σε ένα κατάστημα ρούχων, ενώ παράλληλα παρακολουθεί μαθήματα λογιστικής. Μετά τον πρώτο πολύ δύσκολο καιρό, η Έιλις προσαρμόζεται στη νέα της ζωή και επιπλέον σχετίζεται ερωτικά με τον ιταλικής καταγωγής Τόνι Φιορέλο, που εργάζεται ως υδραυλικός. Όταν η αδελφή της πεθαίνει, η Έιλις επιστρέφει στην Ιρλανδία για να συμπαρασταθεί στη μητέρα της. Εκεί ξανασυναντά τον ανεκπλήρωτο εφηβικό της έρωτα, Τζιμ Φάρελ. Τότε βρίσκεται μπροστά σε ένα μεγάλο δίλημμα, αφού ο Τόνι τής στέλνει φλογερά γράμματα, περιμένοντας ανυπόμονα την επιστροφή της στο Μπρούκλιν.

Έχει μια ζηλευτή ικανότητα να πλάθει ολοκληρωμένους χαρακτήρες, ήρωες με διακριτές ιδιότητες, που έχουν κίνητρα και ελαφρυντικά ακόμα και για τις πλέον αξιόμεμπτες πράξεις τους.

Στο Λονγκ Άιλαντ o Τομπίν ξαναβρίσκει την Έιλις είκοσι χρόνια αργότερα. Είναι πια παντρεμένη με τον Τόνι Φιορέλο και έχουν δύο παιδιά εφηβικής ηλικίας, τη Ροζέλα και τον Λάρι. Η οικογένεια κατοικεί σε άμεση γειτονία με τους γονείς του Τόνι και με τις οικογένειες των δύο αδελφών του. Η ιστορία ξεκινάει με την εμφάνιση ενός άγνωστου άντρα στο κατώφλι του σπιτιού της Έιλις, ο οποίος την πληροφορεί ότι η σύζυγός του κυοφορεί το παιδί του Τόνι. Ο άντρας την προειδοποιεί ότι μόλις γεννηθεί το μωρό θα τους το φέρει, καθότι ο ίδιος δεν σκοπεύει να αναθρέψει το παιδί ενός άλλου. Η πληροφορία για την επικείμενη γέννηση φτάνει στη μητέρα του Τόνι, που εκδηλώνει προθυμία να αναλάβει εκείνη το μεγάλωμα του μωρού. Η τακτοποιημένη και περιχαρακωμένη ζωή της Έιλις καταρρέει και η ίδια ψάχνει να πιαστεί από κάπου. Δεν μπορεί να διανοηθεί ότι θα έχει στο άμεσο περιβάλλον της το νόθο παιδί του άντρα της. Αποφασίζει να φύγει για λίγο καιρό από τη Νέα Υόρκη και να επιστρέψει στην Ιρλανδία, με την ευκαιρία των ογδοηκοστών γενεθλίων της μητέρας της. Στην πατρίδα της, η Έιλις ξαναβρίσκει τον Τζιμ Φάρελ που, όπως φαίνεται, ήταν η μεγάλη της αγάπη, και την παλιά της φίλη Νάνσι Σέρινταν, που βρίσκεται στην αρχή μιας σχέσης με τον Τζιμ. Η συνάντηση της Έιλις με τον Τζιμ αποδεικνύει ότι ποτέ δεν ξεπέρασαν ο ένας τον άλλο, μεταξύ τους υπάρχει μια αυξανόμενη ερωτική ένταση, το παλιό πάθος είναι έτοιμο να εκραγεί.

Ο Τομπίν έχει μια ζηλευτή ικανότητα να πλάθει ολοκληρωμένους χαρακτήρες, ήρωες με διακριτές ιδιότητες, που έχουν κίνητρα και ελαφρυντικά ακόμα και για τις πλέον αξιόμεμπτες πράξεις τους. Ο αναγνώστης τούς κατανοεί και τους δικαιολογεί, χωρίς να μπορεί να τους ταξινομήσει σε αγαθούς ή δόλιους με αυστηρά κριτήρια ηθικής. Τα λόγια και οι συμπεριφορές τους προκύπτουν με τρόπο φυσικό και συνεπή. Στο σύμπαν του Τομπίν, το καλό και το κακό είναι οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος, οι αντεγκλήσεις μεταξύ των κεντρικών ηρώων έχουν τη βάση τους σε πρωταρχικές έννοιες, όπως ο αληθινός, αιώνιος έρωτας, η μητρότητα, η ευθύνη μέσα στο οικογενειακό πλαίσιο, η αποδοχή από τον κοινωνικό περίγυρο. Η αφήγηση παρακολουθεί τους ήρωες από πολύ κοντά, εστιάζοντας στις αντιδράσεις και τις εκφράσεις του προσώπου τους, αφήνοντας να μιλήσουν τα γεγονότα, χωρίς υποβολιμαίες αναφορές από τον συγγραφέα. Πρόκειται για ένα λιτό, απόλυτα λειτουργικό κείμενο που εξυπηρετεί με στιβαρό τρόπο την ιστορία, χωρίς να χρωματίζει, αφήνοντας στον αναγνώστη τον ρόλο της ψυχολογικής ανάλυσης των ηρώων. Η ιστορία προχωράει με σταθερό ρυθμό και ένταση και μόνο στο τέλος, στις περίπου πενήντα τελευταίες σελίδες, έχουμε την αίσθηση επιτάχυνσης προς μια κορύφωση που περιμένουμε ότι θα οδηγήσει στη λύση του δράματος της Έιλις.

Φαίνεται, και από τα προηγούμενα βιβλία του, ότι οι γυναίκες ως μυθιστορηματικοί χαρακτήρες ενδιαφέρουν περισσότερο τον Τομπίν από τους άντρες. Έτσι, και στο Λονγκ Άιλαντ, η Έιλις, η Νάνσι, αλλά και η μητέρα και η πεθερά της Έιλις σκιαγραφούνται ξεκάθαρα από την αφήγηση, ενώ αντίθετα, εκτός από τον Τζιμ Φάρελ, οι άντρες του μυθιστορήματος καταλαμβάνουν την απολύτως απαραίτητη έκταση για την υποστήριξη της πλοκής.

Το μυθιστόρημα διαβάζεται και ανεξάρτητα από το Μπρούκλιν, αφού οι απαραίτητες πληροφορίες από τα γεγονότα του παρελθόντος παρατίθενται στη ροή της αφήγησης. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει η μεταφράστρια Μυρτώ Καλοφωλιά, η οποία μας έχει δώσει ένα έξοχο κείμενο που διαβάζεται απνευστί.

Η ιστορία της Έιλις Λέισι είναι αντιπροσωπευτική της εποχής όπου το Αμερικανικό Όνειρο ήταν μια παγκόσμιας εμβέλειας πίστη, που τροφοδοτούσε με ελπίδα τους οικονομικά αδύναμους της Ευρώπης και τους οδηγούσε να μεταναστεύουν μαζικά στην Αμερική. Ο Τομπίν περιγράφει πολύ γλαφυρά τον μικρόκοσμο των μεταναστών, με τις κοινότητες των ομοεθνών, τις δυσκολίες της μετεγκατάστασης και τη σταδιακή προσαρμογή, την αθεράπευτη νοσταλγία για την πατρίδα και τα πρόσωπα που έμειναν πίσω.

Ο Τομπίν εισάγει τον αναγνώστη σε έναν κόσμο ζωντανό και γοητευτικό. Οι ήρωες παρελαύνουν μπροστά του με όλες τους τις διαστάσεις, οι πράξεις και οι σκέψεις τους έχουν συνέπεια και αλληλουχία. Τελειώνοντας το Λονγκ Άιλαντ, δεν κατάφερα να νικήσω τον πειρασμό και ξαναδιάβασα το Μπρούκλιν  νοσταλγώντας την αναγνωστική απόλαυση του πρώτου μέρους της ιστορίας. Μετά, έχοντας φρεσκάρει τα γεγονότα, διάβασα απανωτά για δεύτερη φορά το Λονγκ Άιλαντ. Η Έιλις είναι μια ηρωίδα που κρατάει δέσμιο τον αναγνώστη, σαν ζωντανό, οικείο πρόσωπο, που δεν θέλεις να αποχωριστείς. Ας ελπίσουμε ότι ο Τομπίν θα μας χαρίσει προσεχώς τη συνέχεια της ιστορίας.

 

Λονγκ Άιλαντ
Colm Tóibín
μετάφραση: Μυρτώ Καλοφωλιά
Ίκαρος
384 σελ.
ISBN 978-960-572-785-7
Τιμή €17,70

Η Μαρία Δριμή είναι ιατρός εντατικολόγος και ασχολείται με την πεζογραφία και το θέατρο.

https://diastixo.gr/kritikes/xenipezografia/26105-colm-toibin-long-island

https://diastixo.gr/ 

Αντώνης Καραΐσκος: «Το όνειρο της αγάπης»

 

 Αλεξία Βλάρα

 

  

Η ποιητική συλλογή του Αντώνη Καραΐσκου με τίτλο Το όνειρο της αγάπης (Εκδόσεις Ενύπνιο, 2025) αποτελεί μια βαθιά υπαρξιακή κατάθεση, μια λυρική ανατομία της ανθρώπινης ψυχής που μετεωρίζεται ανάμεσα στο θείο και το ανθρώπινο, το όνειρο και τη σκληρή πραγματικότητα. Μέσα από μια γλώσσα που ρέει με αυθορμητισμό αλλά και εσωτερική πειθαρχία, ο ποιητής υφαίνει έναν διάλογο με το «απόλυτο», αναζητώντας την ταυτότητα του ατόμου μέσα στη σύγχρονη αστική αποξένωση και τη διαχρονική ανάγκη για σύνδεση.

Η θεματολογία της συλλογής εκτείνεται σε έναν ευρύ πνευματικό ορίζοντα, ξεκινώντας από την αγωνιώδη «Αναζήτηση» και καταλήγοντας στην πολυπόθητη «Γαλήνη». Κεντρικός άξονας είναι ο έρωτας, όχι ως μια απλή συναισθηματική κατάσταση, αλλά ως ένα πρίσμα που μεταβολίζει τα ένστικτα σε υπαρξιακό πόνο και γνώση. Ο Καραΐσκος πραγματεύεται την αγάπη ως μια θυσία σε έναν «αόρατο θεό», μια παράδοση της ψυχής που απαιτεί την κατάργηση του «εγώ» για να επιτευχθεί η πραγματική ελευθερία. Η έννοια του θανάτου διατρέχει τους στίχους του, όχι ως τέλος, αλλά ως απαραίτητο στάδιο λύτρωσης, όπου ο «νεκρός στη ζωή» είναι ο μόνος που μπορεί τελικά να βιώσει το φως.

Μια βαθιά υπαρξιακή κατάθεση, μια λυρική ανατομία της ανθρώπινης ψυχής που μετεωρίζεται ανάμεσα στο θείο και το ανθρώπινο.

Η γλώσσα του ποιητή χαρακτηρίζεται από μια εικαστική δύναμη, όπου οι λέξεις δημιουργούν εικόνες έντονης αντίθεσης: το «κόκκινο ρόδο» που ανθίζει μέσα στη «λάσπη» του βούρκου των επιθυμιών, οι «σκιές» που φωτίζονται από μια ξαφνική «αυγή» και το «αίμα» που τρέχει πρόθυμα για να εκφράσει τον έρωτα. Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα σύζευξη του μεταφυσικού στοιχείου με την καθημερινότητα· ο ποιητής συναντά το θείο όχι μόνο σε εκκλησίες με γυαλιστερούς τρούλους, αλλά και στην Ερμού, στον ήχο ενός ρεμπέτικου ή στο βλέμμα ενός παιδιού με έναν μπαγλαμά. Αυτή η ικανότητα να εντοπίζει το ιερό μέσα στο τετριμμένο προσδίδει στη συλλογή μια ιδιαίτερη αμεσότητα και αλήθεια.

Σημαντικό μέρος της συλλογής καταλαμβάνει η αίσθηση της μοναξιάς μέσα στην πόλη. Η «Αθήνα-σειρήνα» βυθίζει τον δημιουργό στον βυθό της, ενώ τα «πέτρινα πρόσωπα» των ανθρώπων στους σταθμούς λειτουργούν ως καθρέφτες της δικής του εσωτερικής πάλης για επιβίωση και ταυτότητα. Ο άνθρωπος περιγράφεται ως ένας «ακανόνιστος βράχος» που προσπαθεί να χωρέσει σε «βολικά κουτάκια», καταλήγοντας σταδιακά να γίνει άμμος μέσα στην απεραντοσύνη της θάλασσας. Αυτή η μεταφορά της σμίλευσης του εαυτού μέσω του πόνου και του χρόνου είναι από τις πιο εύστοχες στιγμές του έργου.

Το ύφος της συλλογής είναι εξομολογητικό και συχνά παίρνει τη μορφή προσευχής ή εσωτερικού μονολόγου. Ο ποιητής δεν διστάζει να παραδεχτεί τις πληγές του, τη δειλία του και την κούρασή του από το μοναχικό ταξίδι. Η χρήση του διαλόγου ανάμεσα σε μια «φωνή σοφίας» και στον «θνητό εαυτό» προσφέρει μια δραματική ένταση, καθώς ο αναγνώστης παρακολουθεί τη σταδιακή μετάβαση από το σκοτάδι της άγνοιας στο φως της παραδοχής. Η «παλιά μοίρα» σπάει σε λάμψεις και ο άνθρωπος επιστρέφει στην αγνότητα των παιδικών του χρόνων, βρίσκοντας τελικά την ελπίδα μέσα στην ίδια του την ψυχή.

Συμπερασματικά, Το όνειρο της αγάπης είναι μια συλλογή που απαιτεί από τον αναγνώστη να «βγει από τον εαυτό του» και να απευθυνθεί στο απόλυτο. Ο Αντώνης Καραΐσκος καταφέρνει να μετατρέψει τον προσωπικό του λυγμό σε μια οικουμενική αναζήτηση, υπενθυμίζοντάς μας ότι η αγάπη δεν μετριέται με λόγια, αλλά με το βλέμμα που οδηγεί σε μονοπάτια όπου το βήμα συχνά αδυνατεί να ακολουθήσει. Είναι ένα έργο ουσίας, που μιλά για την ανάγκη του ανθρώπου να κουρνιάσει στη θεϊκή και ανθρώπινη αγκαλιά, βρίσκοντας τη γαλήνη μέσα στο απόλυτο κάλλος μιας «λευκοφορεμένης ψυχής».

 

Το όνειρο της αγάπης
Αντώνης Καραΐσκος
Εκδόσεις Ενύπνιο
66 σελ.
ISBN 978-618-250-020-0
Τιμή €8,00

Η Αλεξία Βλάρα είναι πολιτικός επιστήμονας και δημοσιογράφος

https://diastixo.gr/kritikes/poihsh/26113-antonis-karaiskos-to-oneiro-tis-agapis

https://diastixo.gr/ 

Γρηγόρης Χαλιακόπουλος: «Με τα μάτια του Μάρκου»

 

 Κατερίνα Ζαμαρία

 

  

«Όλα αυτά τα χρόνια, εκείνο που πάλεψα με νύχια και με δόντια να κρατήσω είναι η αξιοπρέπειά μου, κι αυτό πιστεύω πως είναι η σπουδαιότερη αξία στη ζωή, φίλε μου».

Η επιλογή του Μάρκου Κυκιβαράκη ως πρωταγωνιστή του βιβλίου του Γρηγόρη Χαλιακόπουλου δεν είναι τυχαία. Πέρα από τη μεταξύ τους φιλία, ο συγγραφέας δηλώνει ότι ο Μάρκος αποτέλεσε για εκείνον δάσκαλο και μάθημα ζωής, με τη δύναμη που αντιμετωπίζει την καθημερινότητα, δύναμη που απορρέει από την αγάπη του για τη ζωή.

Αυτό το «μάθημα ζωής» μεταφέρει στους αναγνώστες το βιβλίο στο οποίο ο συγγραφέας, αναλαμβάνοντας ρόλο διαμεσολαβητή, γίνεται η «φωνή» του Μάρκου για να δείξει στα παιδιά «πώς γίνεται ένας άνθρωπος που ζει στο σκοτάδι να είναι τόσο φωτεινός». Κρατώντας στον πυρήνα το βιογραφικό στοιχείο, καθώς καταγράφει τη ζωή του Μάρκου που σε μικρή ηλικία έχασε την όρασή του, είναι ένα λογοτεχνικό βιβλίο γνώσεων που εισάγει τα παιδιά σε έννοιες όπως η διαφορετικότητα, η αναπηρία, η δύναμη της θέλησης. Χρησιμοποιώντας εσωτερική εστίαση, ο συγγραφέας υιοθετεί την υποκειμενική ματιά του πρωταγωνιστή. «Μπαίνει» μέσα στον ήρωα και επιτρέπει στα παιδιά να γνωρίσουν τον κόσμο μέσα από τα μάτια ενός τυφλού. Έτσι, το παιδί ταυτίζεται βιωματικά, χωρίς να τον λυπάται, συνειδητοποιώντας ότι η αναπηρία διαμορφώνει στάσεις ζωής.

Ακολουθώντας γραμμική αφήγηση, που κάποτε διακόπτεται από αναδρομές, ο αναγνώστης παρακολουθεί όλα τα στάδια της ζωής του ήρωα. Και επειδή η απώλεια της όρασής του προέκυψε σε μικρή ηλικία, ο αναγνώστης παρακολουθεί πώς η «δοκιμασία» μετατρέπεται σε δύναμη και νίκη. Αλλά και πώς το ατομικό πρόβλημα μπορεί να γίνει αφορμή για δράση και συλλογική διεκδίκηση. Οι κοινωνικές του ευαισθησίες τον ώθησαν να πάρει δυναμικά μέρος στον Αγώνα των Τυφλών, όταν διεκδικούσαν βελτίωση της θέσης τους, προγράμματα κρατικής μέριμνας και αξιοπρέπεια (αγώνες που κινητοποίησαν προσωπικότητες όπως ο Σαρτρ, η Μποβουάρ, ο Γαβράς, ο Θεοδωράκης κ.ά.), καθώς και σε συνδικαλιστικούς αγώνες.

Η αναπηρία δεν είναι η ταυτότητα ενός ανθρώπου και η ιστορία του Μάρκου καταρρίπτει τα κυρίαρχα στερεότυπα.

Χαρακτηριστικό στοιχείο της αφήγησης, εν είδει leitmotif, το στοιχείο του διλήμματος: «Μετά την απώλεια της όρασής μου, είχα δύο επιλογές. Η μία, να καθίσω και να κλαίω τη μοίρα μου· η άλλη, να παλέψω να σταθώ στα πόδια μου». Αυτό το δομικό στοιχείο που διατρέχει την ιστορία τη μετατρέπει σε μάθημα ζωής, καθώς μεταφέρει στα παιδιά το μήνυμα πως τη μοίρα μας, σε μεγάλο βαθμό, την καθορίζουμε εμείς. Η ανατροπή του «μειονεκτήματος», χωρίς ωστόσο ο συγγραφέας να ωραιοποιεί ή να ηρωοποιεί τον πρωταγωνιστή, προσδίδει ειλικρίνεια στο κείμενο, καθιστώντας το πρόσωπο του Μάρκου προσιτό και αληθινό.

Ο άμεσος και εξομολογητικός τόνος στη γραφή και η συναισθηματικά φορτισμένη μα αντικειμενική γλώσσα δημιουργούν την κατάλληλη ατμόσφαιρα, ώστε ο αναγνώστης να προσεγγίσει την αναπηρία μέσα από την αντίληψη ότι δεν συνιστά εμπόδιο, αλλά αφορμή για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Ο Χαλιακόπουλος επενδύει σε μια «πολυαισθητηριακή» γλώσσα, αφού στο κείμενο οι περιγραφές εμπλουτίζονται με ηχητικές εικόνες (όπως οι ιαχές στο γήπεδο), με απτικές αναφορές (όπως η υφή του κόσμου που «διαβάζει» με την αφή) που βοηθάνε τον αναγνώστη να «αισθανθεί» τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνουν τον κόσμο οι τυφλοί.

Ιδιαίτερη σημασία στο κείμενο, σχεδόν συμβολική, προσλαμβάνει ο χώρος, εξωτερικός και εσωτερικός. Για τα ΑμεΑ ο χώρος δεν συνιστά μόνο πεδίο κίνησης και δράσης, αλλά πεδίο διαρκούς δοκιμασίας. Γίνεται «στίβος» με εμπόδια που καλείται να υπερβεί. Η πόλη «χαρτογραφείται» με βάση τους ήχους, τις μυρωδιές, την υφή του εδάφους, κι έτσι σταδιακά το άτομο οδηγείται από την απομόνωση στην οικειότητα. Όλα αυτά δίνουν εξαιρετική αφορμή να μιλήσουμε με τα παιδιά για τη δική μας στάση και για το έλλειμμα σεβασμού προς τα ΑμεΑ. Στο πλαίσιο του εξωτερικού χώρου, το γήπεδο (της ΑΕΚ εν προκειμένω, της οποίας ο Μάρκος υπήρξε ο οπαδός που θα ’θελαν να έχουν όλοι οι σύλλογοι) παρουσιάζεται ως χώρος συλλογικής εμπειρίας και κοινωνικοποίησης, εκεί που «ως οπαδός ανάμεσα σε οπαδούς» εκμηδενίζεται η διαφορετικότητα. Αλλά και ο εσωτερικός χώρος του σπιτιού, ως χώρος αποδοχής και ασφάλειας, λειτουργεί ως ορμητήριο από όπου ο Μάρκος προετοιμάζει και οργανώνει την έξοδό του στον κόσμο. Η μετάβαση από το μέσα στο έξω αντανακλά την ψυχική δύναμη και την άρνησή του να υποστεί τους περιορισμούς που «επιβάλλει» η αναπηρία του. Το σκοτάδι της οπτικής του ανεπάρκειας φωτίζεται από την επιθυμία και θέληση για ζωή.

Η αληθινή ιστορία του Μάρκου Κυκιβαράκη γίνεται εφαλτήριο ευαισθητοποίησης των μικρών αναγνωστών, καθώς μεταβάλλει την οπτική τους για τα άτομα με αναπηρία. Δεν εστιάζει στην αδυναμία, αλλά στο πώς αυτή μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη άλλων δεξιοτήτων. Η αναπηρία δεν είναι η ταυτότητα ενός ανθρώπου και η ιστορία του Μάρκου καταρρίπτει τα κυρίαρχα στερεότυπα. Η διαχείριση του θέματος από τον Χαλιακόπουλο προάγει την ενσυναίσθηση των μικρών αναγνωστών, που συχνά στέκονται με αμηχανία ή φόβο μπροστά στη διαφορετικότητα, ευαισθητοποιεί και καλλιεργεί τον σεβασμό.

Η Θέντα Μιμηλάκη με τις εικόνες της παίζει καθοριστικό ρόλο στην αισθητική του βιβλίου και στη μετάδοση των μηνυμάτων του. Με μια παλέτα ζωηρών χρωμάτων, πράσινα, κόκκινα, ροζ, πορτοκαλί, γαλάζια, καταφέρνει να αποτυπώσει το πώς ένας άνθρωπος χωρίς όραση μπορεί να βλέπει μέσω των άλλων αισθήσεων. Τα έντονα και ζωηρά χρώματα μεταφέρουν το εσωτερικό φως που εκπέμπει ο πρωταγωνιστής, την αισιόδοξη στάση του προς τη ζωή. Η παρουσία του λευκού μπαστουνιού στις εικόνες, χωρίς να κυριαρχεί, λειτουργεί ως μια υπενθύμιση ότι η αναπηρία δεν είναι το κυρίαρχο στοιχείο της ταυτότητας των ΑμεΑ. Από την άλλη, οι σελίδες άλλοτε λευκές (ως χρώμα-σύμβολο της οπτικής αναπηρίας) κι άλλοτε κίτρινες (ως χρώμα-φόρος τιμής στην ομάδα που, με το κιτρινόμαυρο σημαιάκι με τον δικέφαλο αετό, λατρεύει από παιδί). Ιδιαίτερου συμβολισμού, επίσης, η επιλογή να μπουν στις φόδρες των βιβλίων φωτογραφίες με το εμβληματικό πανό από την αγωνιστική δράση του Μάρκου Κυκιβαράκη.

Στο επίμετρο του βιβλίου, μια χρονογραμμή αποδίδει τα βασικά γεγονότα της ιστορίας του Κυκιβαράκη, ενώ επιλεγμένες φωτογραφίες μεταφέρουν στους αναγνώστες πληροφορίες για τη ζωή και τη δράση του πρωταγωνιστή.

 

Με τα μάτια του Μάρκου
Γρηγόρης Χαλιακόπουλος
εικονογράφηση: Θέντα Μιμηλάκη
Καλειδοσκόπιο
56 σελ.
ISBN 978-960-471-301-1
Τιμή €15,90

https://diastixo.gr/kritikes/paidika/26119-me-ta-matia-tou-markou

https://diastixo.gr/ 

Martin Vopěnka: συνέντευξη στη Βίκυ Πορφυρίδου

 

Βίκυ Πορφυρίδου

 

 

Ο Μάρτιν Βόπιενκα είναι Τσέχος συγγραφέας, ποιητής και εκδότης, πρόεδρος της Ένωσης Τσέχων Βιβλιοπωλών και Εκδοτών. Έχει γράψει συνολικά 29 βιβλία για ενήλικες και για παιδιά, πολλά εκ των οποίων έχουν βραβευτεί και εκδοθεί σε πάνω από δέκα γλώσσες. Το παιδικό βιβλίο του Η Σοφούλα και το μυστηριώδες ζωάκι κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Βακχικόν, σε μετάφραση της Άννας Μανωλοπούλου, και μας έδωσε την αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.

Τι σας ενέπνευσε να γράψετε αυτή την ιστορία; Πώς προέκυψε η ιδέα ενός μυστηριώδους ζώου που δεν λέει να ξεμυτίσει από το σπιτάκι του σε έναν ζωολογικό κήπο;

Δεν θα το πιστέψετε. Είχα επισκεφτεί κάποια στιγμή τη μελλοντική μου σύζυγο στο Λονδίνο. Έμενε σε ένα σπίτι με συγκάτοικους κι ένα δωμάτιο το νοίκιαζε ένας δημιουργός ταινιών εικονικής πραγματικότητας. Αγχωνόμουν λίγο μήπως τον συναντήσω στην κουζίνα ή στο μπάνιο, όμως εκείνος δεν βγήκε καθόλου από το υπνοδωμάτιό του για τρεις ολόκληρες μέρες! Ταυτόχρονα, το φως κάτω από την πόρτα του έμενε αναμμένο τη νύχτα. Ένας μυστηριώδης κινηματογραφιστής που δεν χρειάζεται να πάει στην τουαλέτα. Αυτός μου έδωσε την έμπνευση για το μυστηριώδες ζωάκι που δεν βγαίνει ποτέ από το σπιτάκι του.

Το μυστηριώδες ζωάκι έχει έναν συμβολικό ρόλο. Τι αντιπροσωπεύει αυτό το πλάσμα για εσάς;

Η μαγεία του αγνώστου τείνει να εξαφανίζεται από τις ζωές μας. Πηγαίνουμε κάπου, αλλά βρίσκουμε το μέρος εκ των προτέρων στο διαδίκτυο. Με τον ίδιο τρόπο, γκουγκλάρουμε κάποιον πριν τον γνωρίσουμε. Κι όμως, το άγνωστο είναι αυτό που δημιουργεί χώρο για τη φαντασία, για τις επιθυμίες και τα όνειρά μας. Αυτό είναι που μπορεί τελικά να γεννήσει πολύ πιο θαυμαστά πράγματα από όσα συναντούμε στη στεγνή πραγματικότητα.

Το βιβλίο μιλάει για την αποδοχή και την κατανόηση. Τι μήνυμα ελπίζετε ότι θα πάρουν οι μικροί αναγνώστες μετά την ανάγνωσή του;

Θα έλεγα ότι το μήνυμα της ιστορίας είναι η άνευ όρων αγάπη. Στο τέλος, το μυστηριώδες ζωάκι αποκαλύπτεται πως δεν ήταν τόσο όμορφο, τόσο θαυμάσιο και τόσο εκπληκτικό όσο το είχε φανταστεί η Σοφούλα. Παρ’ όλα αυτά, άξιζε την αγάπη και τη φροντίδα της.

Το άγνωστο είναι αυτό που δημιουργεί χώρο για τη φαντασία, για τις επιθυμίες και τα όνειρά μας.

Ποια ήταν η πιο ουσιαστική ή η πιο απρόσμενη αντίδραση που έχει λάβει μέχρι στιγμής από αναγνώστες;

Κάποια παιδιά ρωτούν αν το ζωάκι φοβόταν κάτι και γι’ αυτό παρέμενε κρυμμένο. Αλλά σε μια φιλική οικογένεια, τα παιδιά διασκέδασαν περισσότερο με την πρόταση: «Στο κιόσκι, ο μπαμπάς τής αγοράζει πατάτες τηγανητές με κέτσαπ, παρόλο που δεν είναι υγιεινές», δηλαδή μια ατάκα που μάλλον ακούνε συχνά από τους γονείς τους. Κι αυτό είναι επίσης σημαντικό για την ιστορία μου: να είναι ζωντανή, σύγχρονη, να αντικατοπτρίζει πώς συμπεριφέρονται πραγματικά οι άνθρωποι, πώς αντιδρούν σε κάτι που δεν ήταν προγραμματισμένο.

Γράφετε έργα για παιδιά, εφήβους, ενήλικες, και πολλά διαφορετικά είδη. Τι είναι αυτό που σας κάνει να επιλέγετε να γράψετε ένα παιδικό βιβλίο αντί για ένα βιβλίο ενηλίκων;

Φυσικά, το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου μου το αφιερώνω σε έργα για ενήλικες. Περνώ δύο ή τρία χρόνια από τη ζωή μου πάνω σε ένα μυθιστόρημα, το οποίο για μένα είναι ένα ταξίδι ανακάλυψης πέρα από τη γραμμή του ορίζοντα. Πρέπει να νιώθω ότι κινούμαι μαζί με την ιστορία μου σε περιοχές μέχρι τότε ανεξερεύνητες, πως βρίσκω κάτι νέο, αποκαλύπτω κάτι. Κι έτσι, το να επιστρέφω μετά στη συγγραφή βιβλίων για παιδιά είναι εξαιρετικά αναζωογονητικό. Συντονίζομαι με την παιδική θέαση του κόσμου, κοιτάζω μέσα από τα μάτια τους. Και κάνοντάς το αυτό, μοιράζομαι κι εγώ τον κόσμο τους. Αυτή είναι και η καλύτερη θεραπεία ενάντια στη νοητική γήρανση.

Σκοπεύετε να γράψετε περισσότερες περιπέτειες για τη Σοφούλα ή ιστορίες που εξερευνούν παρόμοια θέματα;

Ναι, εδώ στην Τσεχία η Σοφούλα είναι μια σειρά βιβλίων. Έχει κυκλοφορήσει και το δεύτερο βιβλίο, με τίτλο Η Σοφούλα και η μνήμη των δέντρων, το οποίο αποκαλύπτει στα παιδιά πώς τα δέντρα είναι μάρτυρες της ζωής. Μέσα από αυτό τα φέρνω πιο κοντά στην εναλλαγή των γενεών, στη συνολική ροή του χρόνου από το παρελθόν προς το μέλλον. Για τα επόμενα βιβλία άρχισα να συνεργάζομαι με μια νέα εικονογράφο. Η πρώτη, η Ανέτα Χόλασοβα, είναι εξαιρετική, αλλά δυστυχώς ο ρυθμός της δεν είναι τόσο γρήγορος ώστε να δημιουργηθεί μια σειρά βιβλίων, την ώρα που εγώ κατεβάζω όλο και περισσότερες ιδέες. Έτσι, μια νεαρή, ταλαντούχα και ευαίσθητη εικονογράφος, η Κλάρα Κόζλοβα, εικονογραφεί τώρα το τρίτο βιβλίο, Η Σοφούλα και ο πρώτος πόνος. Όπως φαντάζεστε, σε αυτό προσεγγίζω ένα θέμα που δεν συζητιέται τόσο συχνά με τα παιδιά: πώς να αποδεχτείς τον δικό σου πόνο, πώς να τον αντιμετωπίσεις, πώς να μάθεις από αυτόν και πώς μέσω αυτού να καταφέρεις να δείχνεις κατανόηση και στον πόνο των άλλων. Και η τέταρτη ιστορία, την οποία έχω ήδη γράψει, έχει τίτλο Η Σοφούλα και το είναι του σκύλου, και θα ανοίξει στα παιδιά τον δρόμο για την κατανόηση του σκύλου συντροφιάς, που κάποιες φορές μάς φαίνεται σοφός και γεμάτος κατανόηση –του αποδίδουμε σχεδόν ανθρώπινες ιδιότητες– ενώ άλλες φορές συμπεριφέρεται σαν ένα τρελό ζώο.

 

Η Σοφούλα και το μυστηριώδες ζωάκι
Μάρτιν Βόπιενκα
εικονογράφηση: Ανέτα Φράντισκα Χόλασοβα
μετάφραση: Άννα Μανωλοπούλου
Εκδόσεις Βακχικόν
76 σελ.
ISBN 978-618-231-273-5
Τιμή €12,72

https://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/26118-martin-vop%C4%9Bnka

https://diastixo.gr/