“Κάθε δύναμη οφείλει να υπηρετεί τον Άνθρωπο και την αξιοπρέπειά του”
«…Δεν ξέρω πόσοι το γνωρίζετε αλλά για 400 χρόνια ο Βούδας δεν είχε ανθρώπινη μορφή.
Στο ξεκίνημα του Βουδισμού, ο Βούδας απεικονίζεται ως κενός θρόνος, ως τροχός, ως δέντρο, ή, απλά, ως πατημασιά.
Και ξαφνικά τον 4ο αιώνα προ Χριστού, στην Καντάρα του Αφγανιστάν, εμφανίζεται ο Βούδας ως πρόσωπο.
Όχι απλά ως πρόσωπο. Αλλά με το πρόσωπο του Απόλλωνα.
Τι συνέβη; Ο Βουδισμός ήρθε σε επαφή με τον Ελληνισμό.
Ήρθα στη Χίο, στην άκρη της Ελληνικής επικράτειας, και ευχαριστώ μέσα από την καρδιά μου για την πρόσκληση, για να μιλήσω για τη μεγαλύτερη πρόκληση, που θα αντιμετωπίσουμε στο υπόλοιπο του 21ου αιώνα ως Έλληνες.
Δεν είναι μόνο η ανάπτυξη ή το χρέος. Δεν είναι μόνο η υπογεννητικότητα ή η ερήμωση της περιφέρειας. Αυτές είναι εξαιρετικά σημαντικές και μεγάλες προκλήσεις αλλά αφορούν αποκλειστικά εμάς τους Έλληνες και το μέλλον της πατρίδας μας.
Ήρθα εδώ για να μιλήσω για μια πρόκληση που αφορά το μέλλον της Ανθρωπότητας.
Διότι σε αυτόν, τον δικό μας αιώνα, θα δοκιμαστεί η υπόσταση του ανθρώπου.
Δεν μιλούμε πια για το πώς και κατά πόσο η μηχανή θα προσομοιάζει με τον άνθρωπο.
Αλλά για το πώς και κατά πόσον ο Άνθρωπος θα προσομοιάζει με την μηχανή.
Η βιοϊατρική, η γενετική, η νευροεπιστήμη μαζί με την τεχνητή νοημοσύνη και μια σειρά από άλλες επιστήμες που σήμερα αναπτύσσονται θα μας κάνουν να αναρωτηθούμε ξανά τι είναι ο Άνθρωπος και ποιες είναι οι αξίες που τον περιβάλλουν.
Σε αυτό το πλαίσιο, η υφήλιος θα αναζητήσει εκείνες τις αξίες που μπορούν να διαφυλάξουν τη φύση του Άνθρωπου όπως τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα.
Και αναπόφευκτα θα έρθουν και εδώ.
Προφανώς δεν εννοώ ότι θα έρθουν στην Ελλάδα ή στην Χίο. Αλλά θα αναζητήσουν για μια ακόμα φορά να μάθουν από τον Ελληνικό τρόπο σκέψης.
Και το δικό μας ερώτημα είναι αν θα μπορέσουμε να ανταποκριθούμε στην αναζήτησή τους.
Πρώτον, πού ξέρεις ότι θα αναζητήσουν τις απαντήσεις που ψάχνουν στις Ελληνικές αξίες;
Και δεύτερον, γιατί αυτό πρέπει να νοιάζει εμάς μέσα στα πολλά καθημερινά κρίσιμα προβλήματα που έχουμε μπροστά μας;
Το πρώτο ερώτημα απαντάται ιστορικά.
Από τον Βούδα της Καντάρα μέχρι τον Διαφωτισμό και από τον Σαίξπηρ μέχρι τον πρόσφατο Κρίστοφερ Νόλαν οι Ελληνικές αξίες επιστρατεύονται για να απαντήσουν σύγχρονα προβλήματα.
Πάρτε την Οδύσσεια που κυκλοφορεί.
Σου αρέσει, δεν σου αρέσει η ταινία, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το έργο του (πιθανότατα) Χιώτη Ομήρου, χρησιμοποιείται από έναν Αμερικάνο σκηνοθέτη για να μιλήσει στα σύγχρονα προβλήματα της Αμερικής. Στη δική τους γλώσσα.
Προφανώς, δεν είναι η πρώτη φορά που γίνεται αυτό.
Από την εποχή του Πεισίστρατου, το έργο του Ομήρου δεν έμεινε στον τόπο και στον χρόνο όπου δημιουργήθηκε.
Ταξίδεψε. Μεταφράστηκε. Ερμηνεύτηκε.
Άλλαξε μορφή: έγινε ποίηση, θέατρο, ζωγραφική, μουσική, κινηματογράφος.
Παρέμεινε ζωντανό επειδή κάθε εποχή μπόρεσε να αναγνωρίσει μέσα του κάτι από τη δική της αγωνία, κάτι από τον δικό της Άνθρωπο.
Σήμερα, προφανώς, δεν αναφέρομαι στην ερμηνεία ενός έργου. Σας μιλάω για μια πολύ πιο ευρεία και γενικευμένη αναζήτηση.
Συμμετέχω σε μια ομάδα αποφοίτων που επεξεργάζεται το μέλλον του πανεπιστημίου μου στην Αμερική.
Ως μέρος της διαδικασίας ζητήσαμε να μιλήσουμε με τους επικεφαλής των εταιριών που αναπτύσσουν όλες τις τεχνολογίες που θα συνεπάρουν σύντομα τον κόσμο.
Τους κάναμε μια απλή ερώτηση. «Πώς πρέπει ένα πανεπιστήμιο να διδάσκει νέες τεχνολογίες;».
Η απάντηση τους, μας ξάφνιασε: «Μην ασχολείστε».
«Τι εννοείτε ‘μην ασχολείστε;’», ρωτήσαμε.
«Η τεχνολογία», απάντησαν, «αλλάζει τόσο γρήγορα, τόσο δραστικά, που δεν προλαβαίνουμε να σας την μάθουμε για να τη μάθετε στους φοιτητές σας. Εμείς θα τους διδάξουμε τεχνολογία. Εσείς μπορείτε να τους κάνετε Ανθρώπους;».
«Τι εννοείτε;», αναρωτηθήκαμε ξανά.
«Μπορείτε να τους μάθετε ιστορία, φιλοσοφία και ηθική;», μας ρώτησαν με τη σειρά τους. Μπορείτε να τους μάθετε μουσική, θέατρο, ποίηση; Μπορείτε να τους μάθετε τους αρχαίους Έλληνες;»
«Γιατί σας είναι εσάς χρήσιμα αυτά;», ήταν η τελευταία μας ερώτηση.
«Διότι στα δικά μας χέρια», απάντησαν, «η τεχνολογία είναι επικίνδυνη. Στα δικά τους, θα σώσουν τον κόσμο από την καταστροφή».
Επιμένω. Αργά ή γρήγορα θα χτυπήσουν την δική μας πόρτα.
Όχι αναγκαστικά της Ελλάδας.
Σίγουρα όμως εκείνων που ξέρουν και έχουν μελετήσει τον Ελληνικό πολιτισμό και τον τρόπο που μεταφράζεται σε Ελληνικό τρόπο ζωής.
Διότι ο ελληνικός πολιτισμός έχει μια μοναδική δύναμη. Η ελληνική πολιτισμική παράδοση συγκαταλέγεται μαζί με την κινεζική παγκοσμίως σε εκείνες με περισσότερα από τρεις χιλιάδες χρόνια συνεχούς γραπτής παρουσίας.
Υπάρχει ένα τεράστιο απόθεμα λέξεων, εννοιών, ερωτημάτων και τρόπων κατανόησης του κόσμου.
Από την αρχαιότητα και την Αγία Γραφή μέχρι τον σύγχρονο τρόπο ζωής, και από την Χίο ως τα πέρατα του κόσμου όπου μελετούν, σπουδάζουν και διδάσκουν Έλληνες.
Αυτό το απόθεμα δεν είναι απλώς η κληρονομιά μας. Είναι το εργαλείο που μπορεί να καθορίσει το μέλλον του Ανθρώπου.
Όχι επειδή παρουσίασε ποτέ τον άνθρωπο ως τέλειο. Το αντίθετο.
Τον παρουσίασε με τα πάθη, τα λάθη, τις αντιφάσεις και τις αδυναμίες του. Αλλά τον έθεσε στο επίκεντρο ως ελεύθερο και υπεύθυνο ον.
Στον Όμηρο, ακόμη και ο εχθρός έχει πρόσωπο, οικογένεια και πόνο.
Στην τραγωδία, η εξουσία κρίνεται για τις πράξεις της.
Στη φιλοσοφία, η αλήθεια δεν επιβάλλεται. Αναζητείται μέσα από τον διάλογο.
Και στη δημοκρατία, ο άνθρωπος δεν είναι υπήκοος. Είναι πολίτης.
Και αυτό είναι ίσως το πιο επίκαιρο μήνυμα που μπορεί να προσφέρει σήμερα ο ελληνικός πολιτισμός στην εξέλιξη της Ανθρωπότητας: ότι κάθε δύναμη, πολιτική, κοινωνική, πολιτισμική, οικονομική ή τεχνολογική, οφείλει να υπηρετεί τον Άνθρωπο και την αξιοπρέπειά του.
Όπως είπα όμως και στην αρχή το δεύτερο ερώτημα που μπορεί να μου θέσετε είναι: «Γιατί να δώσουμε εμείς δεκάρα;». Μεταφορικά και κυριολεκτικά.
Θα σας δώσω αρκετούς λόγους. Διαλέξτε αυτόν που σας ταιριάζει:
Επειδή μας νοιάζει το μέλλον μας και το μέλλον της Ανθρωπότητας.
Επειδή μας ενδιαφέρει ο Ελληνικός πολιτισμός να έχει λέγειν στο μέλλον της Ανθρωπότητας.
Επειδή ένας κόσμος χωρίς τον Ελληνικό πολιτισμό είναι προβληματικός και για τον κόσμο και για τον Ελληνισμό.
Επειδή αυτός είναι ο βασικός λόγος ύπαρξης και σπουδής του Ελληνικού πολιτισμού.
Επειδή δεν θέλουμε να δούμε τον τρόπο ζωής μας να χάνεται στην ιστορία.
Ή απλά επειδή μας συμφέρει. Γεωστρατηγικά και οικονομικά.
Άλλωστε η θέση της Ελλάδας ήταν πάντα μεγαλύτερη από τη γεωπολιτική και την οικονομική της σημασία λόγω του πολιτισμού της.
Δεν είναι τυχαίο ότι όταν η Ελλάδα μπήκε στην ΕΟΚ, η οποία συνέχισε και ενίσχυσε την οικονομική μας στήριξη, ο Giscard d’ Estaing είπε, για να υποστηρίξει την υποψηφιότητά μας, ότι η Ευρώπη χωρίς την Ελλάδα είναι σαν ένας άνθρωπος χωρίς πιστοποιητικό γέννησης.
Εννοούσε ότι η Ευρώπη χωρίς την γενέτειρα του Ανθρωπισμού δεν μπορεί ποτέ να είναι μια Ευρώπη ολοκληρωμένη. Αυτό συμβαίνει σήμερα σε κάθε μορφή της παγκοσμιοποίησης.
Πριν από λίγο καιρό, ένας αγαπημένος μου ξάδελφος και καθηγητής στο Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, έβγαλε ένα βιβλίο που αναλύει τις διαστρεβλώσεις των Homo Sapiens στην περιγραφή της ιστορίας των ανθρώπων πριν από αυτόν, όπως των Neanderthal.
Διαστρεβλώσεις που οφείλονται σε ένα λόγο: Όταν γράφτηκε η ιστορία των Neanderthal αυτοί δεν είχαν καμία παρουσία και καμία φωνή.
Και το ερώτημα που τίθεται είναι…ο Άνθρωπος σήμερα και οι Ελληνικές αξίες που τον έχουν διαμορφώσει θα έχουν φωνή στον κόσμο που χτίζουμε ή θα χαθούν μέσα στην φλυαρία ενός ανθρώπου μαγεμένου από την τεχνολογία;
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν γεννιέται σε πολιτισμικό κενό. Μαθαίνει από το υλικό που της δίνουμε. Από τις γλώσσες που υπάρχουν περισσότερο στο διαδίκτυο. Από τις εικόνες, τις αφηγήσεις και τις αξίες εκείνων που έχουν τη δύναμη να τις μετατρέψουν σε δεδομένα.
Και όταν ένας πολιτισμός δεν είναι παρών σε αυτά τα δεδομένα, κινδυνεύει να γίνει αόρατος.
Όχι επειδή έπαψε να υπάρχει. Αλλά επειδή οι μηχανές έμαθαν να βλέπουν τον κόσμο χωρίς αυτόν.
Επίσης, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αντιγράψει ένα έργο, μπορεί να παράγει κάτι που μοιάζει με τέχνη, μπορεί να υποκαταστήσει τον άνθρωπο που δημιουργεί.
Όμως ο πολιτισμός του ανθρώπου δεν διαμορφώθηκε ποτέ από το τελικό έργο.
Διαμορφώθηκε από το βίωμα που το γέννησε. Τη μνήμη. Την αγωνία. Την ανάγκη ενός ανθρώπου να επικοινωνήσει με έναν άλλον άνθρωπο.
Κυρίως, από το συναίσθημα που το δημιούργησε. Τι θα σήμαινε η Γκουέρνικα του Πικάσο σήμερα χωρίς την Γκουέρνικα της σφαγής;
Η μηχανή θα υποκριθεί συναίσθημα μέχρι εκεί που του επιτρέπει η λογική. Δεν θα το νιώσει όμως ποτέ.
Άρα, χωρίς Ανθρωπιστικές αξίες που επαναφέρουν τον Άνθρωπο στο επίκεντρο της πολιτισμικής δημιουργίας, ο σύγχρονος παγκόσμιος πολιτισμός θα είναι η ερμηνεία ενός Ανθρώπου που έπαψε να υπάρχει.
Αυτές οι εξελίξεις είναι αρκετές για να προκαλέσουν τρόμο.
Αλλά ο τρόμος και η φοβικότητα δεν είναι ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζεις το μέλλον.
Η φοβικότητα, ίσως σε κρατήσει λίγο ακόμα ίδιο, απέναντι στις τεκτονικές αλλαγές που γίνονται. Μέχρι να χαθείς στη λήθη της ιστορίας.
Αν όμως θέλεις να διαμορφώσεις τον κόσμο και το μέλλον του πρέπει να παίξεις, με την καλή έννοια, επίθεση. Φουλ επίθεση.
Επίθεση με θάρρος και σιγουριά για αυτό που φέρνεις στο τραπέζι της συζήτησης.
Για αυτό είμαι εδώ για να μας πω ότι η πρώτη προτεραιότητα που πρέπει να θέσουμε είναι να μετατρέψουμε τον πολιτισμό μας και την πολιτισμική μας πολιτική από φοβικό, αμυντικό και συντηρητικό, σε επιθετικό, διεκδικητικό και προοδευτικό.
Έτοιμο να αλλάξει τον κόσμο γύρω του. Προσαρμόζοντας τον εαυτόν του για να γίνει επιδραστικός.
Σχεδιάζοντας εθνική πολιτική για τη συμμετοχή του και την επίδρασή του στον παγκόσμιο διάλογο. Γιατί;
Διότι η ίδια τεχνολογία που μπορεί να κάνει έναν πολιτισμό αόρατο, μπορεί και να τον κάνει ορατό σε ολόκληρο τον κόσμο.
Μπορεί να δώσει σε ένα παιδί στην Αφρική, στην Ασία ή στη Λατινική Αμερική πρόσβαση στην ελληνική γλώσσα, στην ιστορία, στη φιλοσοφία, στη μουσική και στο θέατρό μας. Στον Ελληνικό τρόπο ζωής.
Μπορεί να μεταφράσει ένα σύγχρονο ελληνικό βιβλίο σε εκατοντάδες γλώσσες.
Να ανοίξει τα μουσεία και τα αρχεία μας σε ανθρώπους που δεν θα μπορέσουν ποτέ να ταξιδέψουν στην Ελλάδα.
Να βοηθήσει στην αποκατάσταση μνημείων, στη διάσωση παλαιών κειμένων, στη σύνδεση θραυσμάτων της ιστορίας μας που μέχρι σήμερα παρέμεναν χωρισμένα.
Μπορεί να δώσει νέα εργαλεία στον συγγραφέα, στον μουσικό, στον σκηνοθέτη, στον αρχαιολόγο, στον άνθρωπο που κρατά ζωντανή μια τοπική παράδοση.
Και μπορεί να κάνει κάτι ακόμη πιο σημαντικό. Να επιτρέψει στον ελληνικό πολιτισμό να συναντήσει ξανά άλλους πολιτισμούς.
Όχι ως μουσειακό έκθεμα, αλλά ως ζωντανή δύναμη δημιουργίας. Όπως ακριβώς συνέβη στην Καντάρα πριν πολλούς αιώνες.
Κλείνω με το «πώς θα το πετύχουμε αυτό;».
Πρώτον, χρειάζεται να ψηφιοποιήσουμε, επιθετικά, με σχέδιο και ενιαίους κανόνες τον πολιτιστικό μας πλούτο:
Τα αρχεία, τις συλλογές, τα βιβλία, τη μουσική, τις παραδόσεις κάθε τόπου. Από τον Όμηρο μέχρι το σύγχρονο Ελληνικό τραπέζι.
Όχι για να μείνουν κλεισμένα σε διαφορετικές πλατφόρμες του Δημοσίου. Αλλά για να γίνουν ένα ασφαλές, ποιοτικό και προσβάσιμο απόθεμα γνώσης, πάνω στο οποίο θα μπορούν να εκπαιδευτούν συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης: Ελληνικής και παγκόσμιας.
Δεύτερον, χρειάζεται να προστατεύσουμε, εκείνον χωρίς τον οποίο πολιτισμός δεν υπάρχει, τον δημιουργό. Με καθαρούς κανόνες για τη συναίνεση, τη διαφάνεια, την αναγνώριση της πατρότητας και τη δίκαιη αμοιβή όταν ένα έργο χρησιμοποιείται για την εκπαίδευση ή τη λειτουργία ενός συστήματος.
Τρίτον, χρειάζεται να δώσουμε πρόσβαση στα νέα εργαλεία σε όλους τους ανθρώπους του πολιτισμού. Όχι μόνο στους μεγάλους οργανισμούς της Αθήνας. Αλλά στα περιφερειακά θέατρα, στα δημοτικά μουσεία, στις βιβλιοθήκες, στα μικρά φεστιβάλ, στους νέους δημιουργούς και στις τοπικές κοινότητες. Ακόμα και στους Έλληνες που παράγουν Ελληνικό πολιτισμό εκτός Ελληνικών συνόρων.
Με εκπαίδευση, με τεχνική υποστήριξη, με χρηματοδότηση που θα φτάνει σε κάθε κοινότητα όπου παράγεται ο πολιτισμός μας.
Τέταρτον, χρειάζεται λογοδοσία. Κάθε δημόσιο πρόγραμμα για τον πολιτισμό και την Τεχνητή Νοημοσύνη να έχει συγκεκριμένους στόχους, προϋπολογισμό, ορόσημα, ονομαστικό υπεύθυνο και ανοιχτά αποτελέσματα.
Για να γνωρίζουμε όλοι ποιος αποφασίζει, ποιος χρηματοδοτείται, ποιος ελέγχει και τελικά ποιος ωφελείται.
Αλλά, πάνω από όλα, πρέπει να βάλουμε το στίγμα μας στον παγκόσμιο διάλογο. Πολιτισμικά, πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά. Με θαρραλέες κινήσεις που θα μας εδραιώσουν ως τη φωνή παγκόσμιων Ανθωπιστικών αξιών.
Έχω ένα όραμα: Να δω το Ελληνικό Πανεπιστήμιο και τα Ελληνικά Πολιτιστικά ιδρύματα, με τα καλύτερα πανεπιστήμια και πολιτιστικά ιδρύματα του κόσμου από την Ιαπωνία ως την Καλιφόρνια, μαζί με όλους τους μεγάλους φορείς των νέων τεχνολογιών, να ιδρύουν στην Ακαδημία του Πλάτωνα, ένα Παγκόσμιο Κέντρο Έρευνας για την Ηθική των Νέων Τεχνολογιών.
Ένας τόπος όπου επιστήμονες, άνθρωποι της τεχνολογίας, φιλόσοφοι, ιστορικοί, καλλιτέχνες και νομικοί, εκπαιδευτικοί και πολίτες θα συζητούν μαζί τα όρια που οφείλουμε να θέσουμε στην τεχνολογία και για τον καλύτερο τρόπο ανάπτυξης τους.
Ένας τόπος, ενδεχομένως υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, που θα παράγει κανόνες, γνώση και προτάσεις για την Ελλάδα, την Ευρώπη και τον κόσμο.
Όχι με την αλαζονεία ότι εμείς έχουμε τις τις απαντήσεις. Μακριά από εμάς κάθε αλαζονεία. Αλλά με την αυτοπεποίθηση ότι ο ελληνικός πολιτισμός έχει μάθει εδώ και αιώνες να θέτει τις σωστές ερωτήσεις.
Το θεωρείτε αδύνατον; Σας υπόσχομαι ότι είναι πάρα πολύ δυνατό. Μπορώ να σας πω ότι το ενδιαφέρον ήδη υπάρχει. Εμείς πρέπει να το κυνηγήσουμε.
Πριν πάρει ανθρώπινη μορφή ο Βούδας ήταν ένας άδειος θρόνος. Οι Έλληνες του έδωσαν πρόσωπο. Σήμερα, η παγκοσμιοποίηση και οι νέες τεχνολογίες έχουν αφήσει πάλι έναν θρόνο άδειο.
Το ερώτημα είναι αν μπορούμε εμείς, οι σύγχρονοι Έλληνες, να του δώσουμε την Ανθρώπινη μορφή που έχει τόσο ανάγκη. Δεν είναι ερώτημα ρητορικό. Η απάντησή του θα καθορίσει το ρόλος μας στη διαμόρφωση της ανθρώπινης ιστορίας.
Και στην επιβίωση του Ανθρώπου».
Σημεία ομιλίας μου στο CHIOS FESTIVAL 2026, 29 Αυγούστου 2026
