- Παρασκευή Κοψιδά-Βρεττού
Το βιβλίο του Ντάνιελ Γουλφ με τίτλο Συνοπτική ιστορία της Ιστοριογραφίας και υπότιτλο: Η παγκόσμια ιστοριογραφία από την αρχαιότητα έως σήμερα (επιστημονική επιμέλεια: Ελένη Τούντα, μετάφραση: Φωτεινή Πέτικα και Ειρήνη Χαμέτη), που κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2025 από τις έγκυρες εκδόσεις University Studio Press (Θεσσαλονίκη), συνιστά μια σημαντική και ιδιαίτερη βιβλιογραφική προσφορά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Η ιδιαιτερότητά του έγκειται στο ότι ενώ φέρει όλα τα χαρακτηριστικά μιας ακαδημαϊκής έκδοσης, που απευθύνεται στον ειδικό επιστήμονα, τον ερευνητή, τον εκπαιδευτικό κάθε βαθμίδας αλλά και στον φοιτητή των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, εντούτοις δεν θα άφηνε αδιάφορο ούτε θα οδηγούσε σε αμηχανία τον επαρκή αναγνώστη ειδικών ιστορικών ενδιαφερόντων.
Ήδη από τον τίτλο τίθεται το εννοιολογικό πλαίσιο και το εύρος του συγκεκριμένου βιβλίου: οι έννοιες ιστορία και ιστοριογραφία και ταυτόχρονα οι γεωγραφικές και χρονικές συντεταγμένες του περιεχομένου της έκδοσης. Ταυτόχρονα, το εκτεταμένο στον χώρο και στον χρόνο πεδίο της ιστορίας της ιστοριογραφίας φαίνεται να αιχμαλωτίζεται σε μια συνοπτική απόδοσή του, γεγονός που ενθαρρύνει περισσότερο ακόμα τον γενναίο αναγνώστη να εμπλακεί στη διερεύνηση της προκλητικής περιπέτειας του βασικού ερωτήματος: πώς η ιστορία, ολόκληρη δηλαδή η κίνηση της ζωής μέσα στον χρόνο και στον γεωγραφικό χώρο –res gestae– αναπαράγεται ως εξιστόρηση των ανθρώπινων πεπραγμένων, Historia rerum gestarum (Ιστοριογραφία).
Συνιστά μια σημαντική και ιδιαίτερη βιβλιογραφική προσφορά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό.
Οι τρόποι γραφής της ιστορίας υπείκουν κι αυτοί στους νόμους της εξέλιξης, στις συνθήκες, στην ανάπτυξη συναφών επιστημών και στην επικοινωνία της μ’ αυτές, όπως και με τις θετικές επιστήμες, στα αιτούμενα γενικότερα της κάθε εποχής. Η ιστοριογραφία έρχεται μετά τα γεγονότα, είναι η επενδεδυμένη, πάνω σ’ αυτά, σκέψη, στους τρόπους με τους οποίους παράγεται η αφήγησή τους, τα θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα, οι ίδιοι οι ιστορικοί –επαγγελματίες και ερασιτέχνες–, η ιστορική παραγωγή, τα κέντρα και οι θεσμικοί της φορείς, η διερεύνηση του κοινωνικοπολιτικού και πολιτισμικού εν γένει πλαισίου μέσα στο οποίο μορφοποιείται η ιστορία και οι γραφές της.
Η ιδέα και ο σχεδιασμός της επιστημονικής εργασίας του Ντάνιελ Γουλφ πάνω στο ζήτημα αυτό υπήρξε πολύ φιλόδοξος, δικαιολογημένα. Δεν βγήκε ωστόσο άοπλος στον αγώνα του. Με τεράστιο ερευνητικό έργο ως καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Queen’s στο Οντάριο του Καναδά, εξειδικευμένος στην πρώιμη σύγχρονη βρετανική ιστορία και κυρίως στην ιστοριογραφία –την ιστορία της ιστορικής γραφής–, θα γίνει αυτή το αντικείμενο που θα κερδίσει πλέον την αποκλειστικότητα της σοβαρής και ακαταπόνητης συγγραφικής του δραστηριότητας. Με το προηγηθέν εκτεταμένο έργο του A Global History of History (2011), Μια παγκόσμια ιστορία της Ιστοριογραφίας, επιχειρεί να απομακρυνθεί από τη δυτικοκεντρική θεώρηση της ιστορικής γραφής, ανοίγοντας το πεδίο της ιστοριογραφίας σε μια πανοραμική, πλανητική, διαπολιτισμική σκηνή, όπου η ιστορία δεν συνιστά μια ενιαία και καθολική πρακτική, αλλά προϊόν ιδιαιτερότητας λαών και εποχών, που συχνά αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.
Θα συνεχίσει πάνω στο ίδιο θέμα, με την επιμέλεια της μνημειώδους 5τομης σειράς The Oxford History of Historical Writing (2011-12), συνέχεια του δίτομου A Global Encyclopedia of Historical Writing (1998). Αυτή η πολύτομη έκδοση, μια πολυφωνική ανθολόγηση κειμένων από ειδικούς της ιστορικής γραφής, θα προσφέρει εκτεταμένη αποτύπωση της ιστοριογραφικής παραγωγής από την αρχαιότητα μέχρι και τη σύγχρονη εποχή. Και προσκαλώντας σε διάλογο τις ιστοριογραφικές πρακτικές της Ευρώπης μ’ εκείνες του ισλαμικού κόσμου, της Ανατολικής και Νότιας Ασίας –της Άπω Ανατολής–, θα λειτουργήσει ως φυγόκεντρος θεώρηση καταγραφής και ερμηνείας του παγκόσμιου ιστορικού γίγνεσθαι. Η κεντρική ιδέα που συνέχει το συνολικό έργο του Γουλφ είναι οι διασυνδέσεις μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών και της αφήγησης της ιστορίας τους σε βάθος 3.000 χρόνων, ειδικότερα η επικράτηση των δυτικών μορφών ιστορικής συνείδησης και η επήρεια που ασκήθηκε μέσω των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών στις διάφορες περιοχές του πλανήτη.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον, και ένα βήμα πιο πέρα από τον «δυτικό κανόνα» της ιστοριογραφίας, είναι η πρόσφατη έκδοση, σε συνεργασία με τη διακεκριμένη ιστορικό Marnie Hughes-Warrington, και τίτλο: History from Loss – A Global Introduction to Histories written from Defeat, Colonization, Exile, and Imprisonment (2023) [H Ιστορία από την πλευρά των ηττημένων. Μια παγκόσμια εισαγωγή στις ιστορίες που γράφτηκαν από την πλευρά της ήττας, της αποικιοκρατίας, της εξορίας και της φυλακής]. Μια έγκυρη ομάδα ιστορικών από όλο τον κόσμο, έχοντας αμφισβητήσει τη δυτική διαδεδομένη αντίληψη ότι την ιστορία τη γράφουν οι νικητές, αποκαλύπτει «ιστορίες» που έχουν γραφεί από την πλευρά των ηττημένων και της απώλειας, με τις ποικίλες σημασίες που η έννοια μπορεί να πάρει: αναπηρία και ασθένεια, κοινωνικός αποκλεισμός, φυλακή, εξορία, στέρηση περιουσίας και δικαιωμάτων, μέχρι και καταδίκη σε θάνατο.
O Ντάνιελ Γουλφ, λοιπόν, φέρεται να εκπροσωπεί ένα νέο και ανεξάρτητο πλέον επιστημονικό πεδίο, την Ιστορία της γραφής της Ιστορίας, αμφισβητώντας τόσο τη μεθοδολογία της ιστορίας όσο και την ιστορία του επαγγέλματος του ιστορικού, επομένως την αντίληψη ότι η σύγχρονη δυτική αφήγηση της ιστορίας είναι και η μόνη έγκυρη. Παρά τον θεωρητικό και φιλοσοφικό χαρακτήρα αυτού του νέου αντικειμένου και τις δυσκολίες που μπορεί να ενέχει για τους προπτυχιακούς φοιτητές, εντούτοις ο συγγραφέας, ενδεδυμένος τη στολή του δασκάλου πάνω απ’ όλα, θα δημιουργήσει μια διαυγή, κατανοητή και σαφή γλώσσα ώστε να απλουστεύσει το εννοιολογικό αφαιρετικό της φορτίο, καθιστώντας την ευχάριστη και προσιτή στα ακαδημαϊκά του ακροατήρια. Για τον ίδιο λόγο, θα μπει στην επίμοχθη διαδικασία της συνοπτικής απόδοσης του εκτεταμένου έργου του A Global History of History. Από την ευαίσθητη θέση του πανεπιστημιακού δασκάλου και για λογαριασμό των ακαδημαϊκών ακροατηρίων του, θα γράψει στην εισαγωγή του εκτενούς βιβλίου του, επαναλαμβάνοντάς το στη Συνοπτική ιστορία… του (σ. 13):
Αποφασιστική για την επιλογή του θέματος στάθηκε η πεποίθησή μου ότι οι φοιτήτριες και οι φοιτητές οφείλουν να εκτίθενται στις «ιστορικές κουλτούρες» και άλλων πολιτισμών πέραν του δικού τους. Η «πλοκή» του συγκεκριμένου βιβλίου, εάν μπορεί να λεχθεί ότι ένα βιβλίο για την ιστοριογραφία διαθέτει «πλοκή», διαμορφώθηκε από την ισχυρή μου αίσθηση ότι είναι δυνατή μία εξιστόρηση για την εξέλιξη της ιστορικής σκέψης, της ιστορικής γραφής και της σύγχρονης ιστορικής επιστήμης, και ότι αυτή η εξιστόρηση είναι άμεσα συνυφασμένη με ορισμένες από τις σημαντικότερες διαδικασίες της σύγχρονης ιστορίας (συγκεκριμένα την, επί αρκετές χιλιετίες, αλληλεπίδραση διαφορετικών λαών και πολιτισμών ανά τον κόσμο).
Η διαδικασία της σύντμησης, που υπηρετούσε έναν ομολογημένο παιδαγωγικό στόχο, δεν ήταν απλώς μια περιληπτική απόδοση της Παγκόσμιας ιστορίας του Γουλφ. Η έκταση της συντομευμένης έκδοσης αντιπροσωπεύει το 60% περίπου της εκτεταμένης και δημιουργείται από προεργασία στοχαστική πάνω στην επιλογή και την αναδιάρθρωση της ύλης. Πολλές ενότητες έχουν γραφεί από την αρχή ή έχουν υποστεί σύμπτυξη, ενώ έχει μεταβληθεί εντελώς η κατανομή των χρονολογικών περιόδων στα κεφάλαια. Κατά την κρίση του συγγραφέα, η αναθεωρημένη περιοδολόγηση αποδείχτηκε χρήσιμη, από διανοητική άποψη, καθώς ανέδειξε κάποιες συνέχειες και μεταβάσεις που δεν ήταν διακριτές στην περιοδολόγηση της εκτεταμένης εκδοχής του βιβλίου. Η σημαντικότερη αλλαγή, ωστόσο, είναι η αναθεώρηση των δύο τελευταίων κεφαλαίων, που αναφέρονται στη σύγχρονη ιστοριογραφία, από τα Annales του μεσοπολέμου μέχρι τη μεταποικιακή θεωρία· και κυρίως το τελευταίο κεφάλαιο, στο οποίο τίθεται ο καίριος προβληματισμός: Πού οδεύει η ιστοριογραφία και πώς διαγράφονται οι μελλοντικές εκτιμήσεις.
Ο συγγραφέας αναφέρει επιλογικά δύο λόγους, οι οποίοι επιτρέπουν μιαν αισιόδοξη προοπτική για το μέλλον της ιστορίας και της γραφής της: ο πρώτος είναι η βαθύτερη διεθνοποίηση ή παγκοσμιοποίηση του επιστημονικού κλάδου της ιστορίας κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, ένα πεδίο στο οποίο ο Ντάνιελ Γουλφ έχει προσφέρει τα μέγιστα. Ο δεύτερος λόγος είναι η ενδυνάμωση της ιστορίας στη συνείδηση της κοινωνίας, μέσω αυτού που ονομάζεται Δημόσια Ιστορία και έρχεται στον αντίποδα της ακαδημαϊκής ιστορίας ως ο διάμεσος της συνάντησης παρελθόντος-παρόντος και της εναγώνιας αναζήτησης απαντήσεων για το τι μέλλει γενέσθαι σε έναν δυσερμήνευτο, απρόβλεπτο σύγχρονο κόσμο.
Οι δρόμοι της ιστορίας και των φωνών της παραμένουν ανοιχτοί στο μέλλον. Κάποια χιλιόμετρα μπορούμε να τα βαδίσουμε μαζί με τον συγγραφέα στην παρούσα έκδοση.
Το βιβλίο Συνοπτική ιστορία της Ιστοριογραφίας του Ντάνιελ Γουλφ, πρωτεργάτη της ιστορίας της Ιστοριογραφίας, έχει δομηθεί έτσι ώστε να αποτελέσει ένα ιδανικό εγχειρίδιο διδακτικής του νεοσύστατου σχετικά ακαδημαϊκού αντικειμένου. Εκτός από το θεωρητικό μέρος κάθε κεφαλαίου, ακολουθούν ευσύνοπτα συμπεράσματα, θέματα για συζήτηση, που η απάντησή τους απαιτεί κριτική ανάκληση του θεωρητικού μέρους του κεφαλαίου και σημαντική, πρόσθετη βιβλιογραφία για περαιτέρω μελέτη. Μέσα από αυτή την άρτια συγγραφική, μεταφραστική, επιστημονική και εκδοτική εργασία, ο αναγνώστης συνειδητοποιεί τη συνθετότητα της διαδικασίας αφήγησης των πεπραγμένων του παρελθόντος, την αναγκαιότητα κατανόησης των διαφορετικών ιστοριογραφικών παραδόσεων των λαών, των τρόπων μετάδοσής τους μέσω εναλλακτικών μορφών μνήμης και επικοινωνίας (προφορικές, γραπτές, εικονιστικές πηγές). Γιατί οι τρόποι εξάπλωσης της ακαδημαϊκής ιστοριογραφίας –των πολλαπλών και διαφορετικών αφηγήσεων– δεν είναι απλώς διανοητικοί. Δεν μπορούν να εξηγηθούν μέσα από ένα απλό μοντέλο «διάχυσης», όπως έχει επισημάνει ο καθηγητής Ντόμινικ Σάξενμαϊερ (Dominic Sachsenmaier). Θα πρέπει να κατανοηθούν ως απότοκοι μιας σειράς κοινωνικών και πολιτικών παραγόντων που δρούσαν στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο.
Το ανά χείρας βιβλίο του Ντάνιελ Γουλφ, απευθυνόμενο σε ένα διευρυμένο αναγνωστικό κοινό, προσφέρει την κίνηση του παρελθόντος μέσα από τις «γλώσσες» που μέχρι σήμερα, σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον φανερών και αφανών διεργασιών, προσπαθούμε να το περιχαρακώσουμε, να το κατανοήσουμε, να το αμφισβητήσουμε, να το ανασχηματίσουμε. Οι δρόμοι της ιστορίας και των φωνών της παραμένουν ανοιχτοί στο μέλλον. Κάποια χιλιόμετρα μπορούμε να τα βαδίσουμε μαζί με τον συγγραφέα στην παρούσα έκδοση. Σας διαβεβαιώνω, αξίζει τον κόπο…
Συνοπτική ιστορία της Ιστοριογραφίας
Η παγκόσμια ιστοριογραφία από την αρχαιότητα έως σήμερα
Daniel Woolf
Επιστημονική επιμέλεια: Ελένη Τούντα
Μετάφραση: Φωτεινή Πέτικα – Ειρήνη Χαμέτη
University Studio Press
360 σελ.
ISBN 978-960-12-2679-8
Τιμή €28,00
Η Παρασκευή (Βιβή) Κοψιδά-Βρεττού είναι διδάκτωρ Φιλολογίας, συγγραφέας και ποιήτρια.
https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/26106-sinoptiki-istoria-tis-istoriografias
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου