- Αγάθη Γεωργιάδου
Στη νουβέλα Σφιχταγκαλιάσματα και φτερουγίσματα: Ο χορός της ζωής, η Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη επιχειρεί μια λεπταίσθητη ανατομία της γυναικείας συνθήκης στον ελληνικό 20ό αιώνα, φωτίζοντας μέσα από επτά αυτοτελή επεισόδια τις διαδρομές υπάρξεων που σμιλεύονται από τον έρωτα, τον φόβο, τη μοίρα και την αδιάκοπη επιθυμία για λύτρωση. Η Δήμητρα, κεντρική ηρωίδα και σιωπηλό σημείο αναφοράς όλων των ιστοριών, γίνεται το πρόσωπο μέσα στο οποίο καθρεφτίζονται τραύματα, προσδοκίες και οι ανεπαίσθητες ρωγμές των σχέσεων.
Από την πρώτη κιόλας ιστορία –την «επαναστατική» χειρονομία μιας νέας κοπέλας που τολμά να αμφισβητήσει τις βουβές εντολές μιας πατριαρχικής τάξης– η συγγραφέας τοποθετεί τα θεμέλια ενός αφηγήματος, όπου το συμβολικό βάρος του εγκλεισμού και η υπόγεια λαχτάρα για φυγή θα συνοδεύουν τη Δήμητρα σε όλη της τη ζωή. Δοσμένη από παιδί στον σαραντάχρονο Διγενή, η ηρωίδα επιχειρεί την πρώτη αντίσταση στη μοίρα της: ένα μικρό ταξίδι, που όμως σηματοδοτεί την πρώτη διεκδίκηση της ελευθερίας της, παρά το άνισο βάρος στον καταμερισμό των ρόλων:
Μέσα δεκαετίας του ’50. Ετών τριάντα. Παντρεμένη λίγο πριν κλείσει τα δεκατέσσερα. Γέννες έξι. Παιδιά εν ζωή τέσσερα. Περίμενε το πέμπτο. Αυτός ετών σαράντα. Άρχοντας στο καφεπαντοπωλείο του... Αυτή αρχόντισσα του σπιτιού, του στάβλου, των αγρών, του αργαλειού, της ραπτομηχανής... Αφέντρα της ξύλινης σκάφης για το ζύμωμα του ψωμιού, του φούρνου και της κουζίνας... («Το πρώτο της ζωής της ταξίδι», σσ. 10-11).
Συλλαμβάνει με σπαρακτική ακρίβεια την άηχη, χαμηλόφωνη ζωή του γυναικείου κόσμου των μέσων του 20ού αιώνα.
Με τη «μεγεθυντική» της ματιά, η Καϊτατζή-Χουλιούμη καταγράφει όχι μόνο τη σωματική εξάντληση μιας ζωής βουτηγμένης στην εργασία, αλλά και την εσωτερική πνιγηρή αίσθηση που γεννά ο εγκλεισμός σε ρόλους αμετάβλητους. Το πρώτο αυτό μικρό ταξίδι, σχεδόν συμβολικά, γίνεται η αρχή ενός χορού ανάμεσα στο καθήκον και στην επιθυμία, ανάμεσα στη μοίρα και στη δυνατότητα της αντίστασης.
Στην εκτενέστερη ιστορία της Τούλας («Το προξενιό»), πρωτότοκης κόρης της Δήμητρας και του Διγενή, παρακολουθούμε την ανεπίδοτη αγάπη της για τον ψηλό, μελαχρινό Στράτο με τα γκριζοπράσινα μάτια· έναν έρωτα που δεν ευοδώθηκε ποτέ, αλλά παρέμεινε ως σιωπηλή προσδοκία, ως αναμονή μιας πρότασης γάμου που δεν ήρθε. Η Τούλα, εγκλωβισμένη ανάμεσα στην επιθυμία και στην κοινωνική επιταγή, υποκύπτει τελικά στη λογική του προξενιού και σε μια ζωή δίχως έρωτα. Η συγγραφέας συλλαμβάνει με σπαρακτική ακρίβεια την άηχη, χαμηλόφωνη ζωή του γυναικείου κόσμου των μέσων του 20ού αιώνα: έρωτες που δεν προλαβαίνουν να ανθίσουν, επιθυμίες που μαραίνονται πριν εκφραστούν, υπάρξεις που προχωρούν μέσα από συμβάσεις χωρίς ποτέ να δοκιμάσουν τη δική τους εκδοχή της ευτυχίας.
Το μοτίβο της στέρησης και της εσωτερικής εξορίας μετατοπίζεται, στην επόμενη ιστορία, από τη γυναίκα-κόρη στη σχέση μητέρας και γιου. Ο Λεωνίδας, ένας «γκασταρμπάιτερ» που έζησε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του στη Γερμανία, επιστρέφει στο χωριό για να προλάβει τη μητέρα του πριν πεθάνει. Στη Γερμανία, όπως ομολογεί, «ζούσε μόνο για τη δουλειά. Η προσωπική ζωή υπήρχε μόνο μέσα του και στα παλιά. […] Ίσως να ήταν καλύτερα τα πράγματα, αν έμενε στο χωριό. Έτσι κι αλλιώς, συναισθηματικά ποτέ δεν έφυγε από εκεί. Αυτά που έζησε τον έδεσαν για πάντα στο χωριό, στο ποτάμι, στο σπίτι. Μια ζωή κομματιασμένη στα δύο» (σσ. 46-47). Η ποίηση αποτελεί για εκείνον τη μοναδική διέξοδο από τη μοναξιά, ενώ η ταυτότητά του ακροβατεί ανάμεσα σε δύο πατρίδες, σε δύο τρόπους ύπαρξης.
Η συγγραφέας χειρίζεται με λεπτότητα το θέμα της μετανάστευσης, επιτρέποντας στον Λεωνίδα να ενσαρκώσει τη βαθιά ετερότητα που σημάδεψε ολόκληρες γενιές ανθρώπων, που έφυγαν «έξω» χωρίς να ξεριζωθούν ποτέ πραγματικά από τον τόπο τους. Το σχεδόν θαυματουργό του γλίτωμα από το σιδηροδρομικό δυστύχημα εισάγει μια διάσταση μοιραίου στην αφήγηση, σαν να παζαρεύει η ίδια η ζωή την επιστροφή του. Το τέλος, η συνάντηση με τη μητέρα, βιώνεται από τον ήρωα σαν μια άνοιξη μέσα στον χειμώνα: μια στιγμή επανένωσης που φωτίζει, έστω πρόσκαιρα, μια ζωή κομματιασμένη.
Η ομώνυμη ιστορία, Σφιχταγκαλιάσματα και φτερουγίσματα, ίσως η πιο εύθραυστη και ποιητική της συλλογής, αποτυπώνει την τρυφερή αλλά τραγική προσπάθεια της Δήμητρας να ξαναβρεί νόημα στη ζωή μετά τον θάνατο του συζύγου της. Το μικρό πουλί που έρχεται καθημερινά στο παράθυρό της δεν λειτουργεί μόνο ως μια αχτίδα παρηγοριάς· γίνεται ο φορέας ενός νέου τρόπου επαφής με τον έξω κόσμο, ενός διστακτικού ανοίγματος προς τη ζωή που συνεχίζεται. Και όμως, η επιθυμία της να το προστατεύσει το οδηγεί άθελά της στον θάνατό του – μια σκηνή υψηλής συναισθηματικής έντασης, όπου η συγγραφέας συλλαμβάνει με αφοπλιστική ακρίβεια τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στη φροντίδα και την οικειοποίηση, ανάμεσα στην ανάγκη για συντροφικότητα και στην αναπόφευκτη ενοχή της απώλειας. Είναι μια ιστορία που λειτουργεί σχεδόν συμβολικά: η αγάπη που μπορεί να λυτρώσει, αλλά και να πληγώσει, η ανθρώπινη σχέση που γεννιέται και χάνεται την ίδια στιγμή.
Σε όλες τις ιστορίες, ο άξονας παραμένει η ελληνική επαρχία του περασμένου αιώνα: ένας κόσμος ασφυκτικός, μνησιπήμων, όπου η μοίρα της γυναίκας μοιάζει προδιαγεγραμμένη, εγκλωβισμένη σε ρόλους που σπάνια επιτρέπουν απόκλιση ή όνειρο. Η Καϊτατζή-Χουλιούμη, με έντονο το αυτοβιογραφικό ίχνος, καταγράφει τις «βουβές ζωές» μιας ολόκληρης γενιάς γυναικών – γυναικών που παντρεύτηκαν χωρίς να αγαπήσουν, που μεγάλωσαν παιδιά και εγγόνια χωρίς ποτέ να ερωτηθούν για τις δικές τους επιθυμίες, που βίωσαν τον χρόνο μέσα από τις χαραμάδες της ανάγκης και όχι της επιλογής. Με λόγο υποβλητικό και γλαφυρό, ανασύρει αυτές τις ζωές από τη λήθη και τις φωτίζει, αναδεικνύοντας όχι μόνο το βάρος της σιωπής τους, αλλά και το ηθικό τους σθένος.
Η γραφή της, καθαρή, στοχαστική και ψυχογραφικά διεισδυτική, θυμίζει τον Δημήτρη Χατζή: λιτή ως προς τα εκφραστικά μέσα, βαθιά όμως ως προς τα μηνύματα. Οι ιστορίες της λειτουργούν σαν μικρά παράθυρα προς έναν κόσμο που μοιάζει μακρινός, αλλά που αναγνωρίζουμε μέσα του στοιχεία από τις δικές μας οικογενειακές μνήμες και από την αθέατη πλευρά της συλλογικής μας εμπειρίας. Η συγγραφέας διαθέτει εντυπωσιακή κινηματογραφική δεξιότητα: οι σκηνές της εκτυλίσσονται με την ένταση ενός ψυχικού ντοκουμέντου, όπου οι χαρακτήρες είναι συχνά παρόντες σωματικά, αλλά απόντες ψυχικά. Το βλέμμα της παρατηρεί την πραγματικότητα σαν κάμερα που δεν καταγράφει μόνο πράξεις, αλλά και τις σιωπές που τις περιβάλλουν. Παράλληλα, η Καϊτατζή-Χουλιούμη αξιοποιεί με επιδεξιότητα τεχνικές εσωτερικής πολυφωνίας –γράμματα, μαρτυρίες, εξομολογητικά σημειώματα– για να ανοίξει ρωγμές στον ψυχισμό των ηρώων και να φωτίσει τις διαγενεακές αλυσίδες ματαιώσεων. Οι ιστορίες έτσι δεν αφορούν μόνο το παρελθόν, αλλά και την κληρονομιά που βαραίνει τις επόμενες γενιές, συχνά χωρίς να το συνειδητοποιούν.
Ένα κείμενο που διαβάζεται απνευστί όχι χάρη στην πλοκή του, αλλά εξαιτίας του υπόγειου παλμού του.
Το σπουδαιότερο, όμως, είναι ότι η νουβέλα ανοίγει ερωτήματα που ξεπερνούν τους χαρακτήρες της και απευθύνονται σε όλους μας: πόσο χώρο αφήνουμε στη ζωή μας για την αλήθεια; τι σημαίνει επιλογή και τι θυσία; ποιο είναι το τίμημα της σιωπής; Γίνεται έτσι ένα κείμενο που διαβάζεται απνευστί όχι χάρη στην πλοκή του, αλλά εξαιτίας του υπόγειου παλμού του – της αργής, λεπταίσθητης αποκάλυψης του ανθρώπινου ψυχισμού καθώς παλεύει με τις ασχήμιες της ζωής, αλλά και με τις μικρές, αιφνίδιες αστραπές ομορφιάς που τον κρατούν όρθιο.
Κι όταν ολοκληρωθεί η ανάγνωση, αυτό που μένει δεν είναι τόσο οι επιμέρους ιστορίες, όσο μια αίσθηση βαθιάς ανθρωπιάς. Σαν να έχουμε παρακολουθήσει έναν χορό –τον χορό της ζωής, όπως εύστοχα επιγράφεται το βιβλίο– όπου οι ήρωες, κουρασμένοι και λαβωμένοι, συνεχίζουν ωστόσο να κινούνται, να αναζητούν απαντοχή, να προσδοκούν το φτερούγισμα που θα τους βγάλει, έστω στιγμιαία, έξω από τα στενά όρια της μοίρας τους. Είναι, τελικά, ένα βιβλίο που δεν εξαντλείται στην πρώτη ανάγνωση· συνεχίζει να μας συνοδεύει, γιατί οι ήρωες, η Δήμητρα, η Αριστούλα, η Τούλα, η Έλλη, ο Λεωνίδας, δεν είναι μόνο λογοτεχνικά πρόσωπα· είναι θραύσματα από τις δικές μας οικογενειακές διαδρομές, από τις ζωές που προηγήθηκαν και από τις σιωπές που μας διαμόρφωσαν.
Σφιχταγκαλιάσματα και φτερουγίσματα
Ο χορός της ζωής
Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη
ΑΩ Εκδόσεις
108 σελ.
ISBN 978-618-5845-60-5
Τιμή €13,78
Η Αγάθη Γεωργιάδου είναι δρ Φιλολογίας, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου