Ο Χέντελ και οι επισοδιακές πρόβες των οπερών του

 

Ο Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ (Χαίντελ) ήταν όντως γνωστός για τον εκρηκτικό του χαρακτήρα και η ιστορία με το παράθυρο είναι ένα από τα πιο διάσημα, ημι-θρυλικά ανέκδοτα της ιστορίας της μουσικής! Ωστόσο, στην πραγματικότητα δεν την πέταξε έξω, αλλά την κράτησε στον αέρα πάνω από το κενό για να την απειλήσει.

Η ιστορία διαδραματίστηκε το 1722 (ή 1723) στο Λονδίνο, κατά τη διάρκεια των δοκιμών για την όπερα Ottone.  

Το περιστατικό με τη Φραντσέσκα Κουτσόνι

Η πρωταγωνίστρια ήταν η Φραντσέσκα Κουτσόνι (Francesca Cuzzoni), μια από τις κορυφαίες αλλά και πιο ιδιότροπες Ιταλίδες σοπράνο της εποχής. Η Κουτσόνι αρνήθηκε πεισματικά να τραγουδήσει την άρια "Falsa immagine", θεωρώντας την πολύ απλή ή ακατάλληλη για να αναδείξει τις φωνητικές της ικανότητες στην πρεμιέρα της.  

Ο Χέντελ, ο οποίος δεν ανεχόταν κουβέντα για τη μουσική του, εξοργίστηκε. Σύμφωνα με τον πρώτο βιογράφο του, Τζον Μέινγουαρινγκ, ο συνθέτης την άρπαξε από τη μέση, τη μετέφερε σε ένα ανοιχτό παράθυρο και την απείλησε να τη ρίξει στον δρόμο, φωνάζοντάς της στα γαλλικά:  

«Μαντάμ, ξέρω πολύ καλά ότι είστε ένας πραγματικός θηλυκός διάβολος, αλλά θα σας δείξω ότι εγώ είμαι ο Βελζεβούλ, ο αρχηγός των διαβόλων!»  

Τρομοκρατημένη η σοπράνο υποχώρησε, τραγούδησε την άρια στην πρόβα και η πρεμιέρα της αποτέλεσε έναν από τους μεγαλύτερους θριάμβους της καριέρας της

Η εποχή του Μπαρόκ στο Λονδίνο ήταν γεμάτη από ένταση, πάθος και απίστευτα σκάνδαλα. Η κόντρα των δύο σοπράνο, αλλά και οι υπόλοιπες εκρήξεις του Χέντελ, άφησαν εποχή.  

⚔️ Η «Ματωμένη» Μάχη των Σοπράνο (1727)

Η κόντρα ανάμεσα στη Φραντσέσκα Κουτσόνι και τη νέα αντίζηλό της, Φαουστίνα Μπορντόνι, χώρισε το Λονδίνο στα δύο. Οι ευγενείς και το κοινό έπαιρναν φανατικά το μέρος είτε της μίας είτε της άλλης. Όταν η μία τραγουδούσε, οι οπαδοί της άλλης τη γιούχαραν και σφύριζαν.  

Η απόλυτη έκρηξη έγινε στις 6 Ιουνίου 1727, κατά τη διάρκεια της όπερας Astianatte του Μπονοντσίνι, παρουσία μάλιστα της Πριγκίπισσας της Ουαλίας.  

·         Το ξύλο στη σκηνή: Καθώς το κοινό είχε μετατρέψει την αίθουσα σε γήπεδο με φωνές και βρισιές, οι δύο σοπράνο έχασαν την ψυχραιμία τους. Μέσα στη μέση της παράστασης, πιάστηκαν στα χέρια, άρχισαν να βρίζονται στα ιταλικά, να τραβούν η μία τα μαλλιά της άλλης και να σκίζουν τα πανάκριβα κοστούμια τους.  

·         Η συνέπεια: Χρειάστηκε να τις σέρνουν σηκωτές έξω από τη σκηνή. Το σκάνδαλο ήταν τόσο μεγάλο που η διεύθυνση του θεάτρου ακύρωσε το υπόλοιπο της σεζόν.  

Ο Χέντελ, αν και εξοργισμένος, ήταν έξυπνος επιχειρηματίας. Σε μια άλλη όπερά του (Alessandro), είχε φροντίσει προνοητικά να γράψει ακριβώς τον ίδιο αριθμό από σόλο άριες (άριες-μονωδίες) για την καθεμία, ώστε να μην παραπονεθεί καμία για ευνοιοκρατία.  

 Άλλες ιδιοτροπίες και εκρήξεις του Χέντελ

Ο Χέντελ (που στα αγγλικά το όνομά του παραπέμπει χιουμοριστικά στη φράση "fly off the handle", δηλαδή «χάνω την ψυχραιμία μου») δεν είχε νεύρα μόνο με τις σοπράνο:  

·     Τα ξεσπάσματα με τους Καστράτους

Οι καστράτοι (όπως ο διάσημος Senesino) ήταν γνωστοί για τα καπρίτσια τους. Όταν κάποιος τενόρος ή καστράτος παραπονέθηκε στον Χέντελ ότι η συνοδεία της ορχήστρας του «έκλεβε τη δόξα» και απείλησε να πηδήξει πάνω στο τσέμπαλο του συνθέτη για να το σπάσει, ο Χέντελ του απάντησε ψύχραιμα: «Παρακαλώ ενημερώστε με πότε θα το κάνετε, για να το διαφημίσω. Ο κόσμος θα πληρώσει περισσότερα για να δει εσάς να πηδάτε, παρά να σας ακούσει να τραγουδάτε!». 

·        Τα τύμπανα στον αέρα: Σε μια πρόβα, όταν συνειδητοποίησε ότι τα όργανα της ορχήστρας ήταν εντελώς ξεκούρδιστα, έχασε τον έλεγχο, άρπαξε ένα μεγάλο τύμπανο (kettle-drum) και το πέταξε με δύναμη μέσα στην ορχήστρα.  

·         Μια μονομαχία θανάτου: Το 1704, σε νεαρή ηλικία, ο Χέντελ κόντεψε να πεθάνει σε μονομαχία με τον φίλο και συνθέτη Γιόχαν Μάτεσον μετά από καυγά για το ποιος θα διηύθυνε μια παράσταση. Ο Μάτεσον κάρφωσε το σπαθί του στο στήθος του Χέντελ, αλλά το σπαθί χτύπησε πάνω σε ένα μεγάλο μεταλλικό κουμπί του σακακιού του και έσπασε, σώζοντάς του τη ζωή!  

·         Η τεράστια λαιμαργία του: Ο Χέντελ ήταν διάσημος για το γεγονός ότι έτρωγε για τρεις. Υπάρχει ένα ανέκδοτο όπου κάλεσε έναν φίλο του για δείπνο, προσποιήθηκε ότι έπρεπε να βγει για λίγο από το δωμάτιο επειδή του ήρθε μια «μουσική έμπνευση», και ο φίλος του τον έπιασε από το παράθυρο να κρύβεται στο διπλανό δωμάτιο και να καταβροχθίζει κρυφά πανάκριβα εδέσματα που είχε παραγγείλει μόνο για τον εαυτό του.

Ρινάλντο (Rinaldo, 1711) – Τα «ιπτάμενα» πουλιά και τα ορχηστρικά νεύρα

Ο Ρινάλντο ήταν η πρώτη όπερα που έγραψε ο Χέντελ για το Λονδίνο. Ήταν μια υπερπαραγωγή με εντυπωσιακά οπτικά εφέ (μηχανικές πτήσεις, δράκους που βγάζουν φωτιές), η οποία όμως προκάλεσε πολλά προβλήματα και γέλια στις πρόβες και τις παραστάσεις.

• Το επεισόδιο με τα σπουργίτια: Στη διάσημη σκηνή του κήπου της Αλμίρενα (όπου τραγουδά το "Augeletti che cantate"), ο Χέντελ και οι σκηνογράφοι αποφάσισαν να απελευθερώσουν στο θέατρο δεκάδες ζωντανά σπουργίτια για να δώσουν την αίσθηση της φύσης. Το αποτέλεσμα στις πρόβες ήταν καταστροφικό: τα πουλιά άρχισαν να πετούν πανικόβλητα, να κουτσουλάνε τους θεατές και τους μουσικούς, και να μπαίνουν μέσα στις περούκες των τραγουδιστών. Η εφημερίδα The Spectator μάλιστα σατίρισε το γεγονός, γράφοντας ότι τα πουλιά αποτελούσαν κίνδυνο για τα κεριά του θεάτρου και την ασφάλεια της όπερας.
• Η κόντρα με τον Ιμπρεσάριο: Ο Χέντελ έγραφε τη μουσική με απίστευτη ταχύτητα (την τελείωσε σε 14 ημέρες). Ο Άγγλος ιμπρεσάριος Aaron Hill, που προσπαθούσε να προλάβει να μεταφράσει και να στήσει το έργο, παραπονιόταν στις πρόβες ότι ο Χέντελ ήταν «ένας βιβλικός χείμαρρος» που δεν άφηνε χρόνο στους τεχνικούς να ανασάνουν.

Ιούλιος Καίσαρ (Giulio Cesare, 1724) – Η εξέγερση του Σεζαρίνι (Senesino)

Ο Ιούλιος Καίσαρ θεωρείται το απόλυτο αριστούργημα του Χέντελ, αλλά η προετοιμασία του ήταν ένας ψυχολογικός πόλεμος ανάμεσα στον συνθέτη και τον Σενεζίνο (Senesino), τον διάσημο και αλαζόνα καστράτο που υποδυόταν τον Καίσαρα.

• Η άρνηση για την είσοδο: Ο Σενεζίνο θεωρούσε τον εαυτό του «βασιλιά» της σκηνής. Στις πρόβες αρνήθηκε να τραγουδήσει την εναρκτήρια άρια του Καίσαρα, ισχυριζόμενος ότι η μουσική δεν ήταν αρκετά «ηρωική» για το ανάστημά του και ότι ο Χέντελ ευνοούσε τη σοπράνο, Φραντσέσκα Κουτσόνι (που έπαιζε την Κλεοπάτρα).
• Η απειλή της αντικατάστασης: Ο Χέντελ, που δεν σήκωνε κουβέντα για τη δομή του έργου του, σταμάτησε την ορχήστρα, σηκώθηκε από το τσέμπαλο και είπε στον Σενεζίνο ότι αν δεν τραγουδήσει τη συγκεκριμένη άρια ακριβώς όπως γράφτηκε, θα τον αντικαταστήσει με έναν απλό Άγγλο χορωδό και θα τον αφήσει απλήρωτο. Ο Σενεζίνο, γνωρίζοντας ότι ο Χέντελ είχε την υποστήριξη του Βασιλιά Γεωργίου Α΄, αναγκάστηκε να υποχωρήσει.
• Το ατύχημα στη σκηνή: Κατά τη διάρκεια μιας πρόβας (και μετέπειτα παράστασης), ένα τμήμα των βαρέων σκηνικών που αναπαριστούσαν το παλάτι της Κλεοπάτρας κατέρρευσε με πάταγο. Ο Σενεζίνο, παρά το γεγονός ότι υποδυόταν τον ατρόμητο Ρωμαίο στρατηλάτη, έπεσε στο πάτωμα κλαίγοντας από τον τρόμο του, προκαλώντας τα ειρωνικά γέλια του Χέντελ από τη θέση της ορχήστρας.

Το τρέμουλο της περούκας

Οι μουσικοί της ορχήστρας του ήξεραν καλά πότε ο Χέντελ ήταν έτοιμος να εκραγεί. Φορούσε πάντα μια μεγάλη, λευκή μπαρόκ περούκα. Όταν τα πράγματα πήγαιναν καλά στις πρόβες, η περούκα κουνιόταν ρυθμικά. Αν όμως κάποιος έκανε λάθος, η περούκα άρχιζε να τρέμει βίαια με έναν «απειλητικό» τρόπο, σημάδι ότι ο συνθέτης ήταν έτοιμος να αρχίσει να βρίζει σε τρεις διαφορετικές γλώσσες (Γερμανικά, Αγγλικά, Γαλλικά/Ιταλικά).

Ο τρόπος με τον οποίο ο Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ ξεπέρασε τις θεατρικές κόντρες και τη χρεοκοπία ήταν μια από τις πιο ιδιοφυείς επιχειρηματικές και καλλιτεχνικές στροφές στην ιστορία της μουσικής.  

Στα τέλη της δεκαετίας του 1730, η ιταλική όπερα στο Λονδίνο είχε αρχίσει να πεθαίνει. Το κοινό είχε κουραστεί από τις εξωπραγματικές ιστορίες, οι κόντρες των ακριβοπληρωμένων Ιταλών τραγουδιστών είχαν εξαντλήσει τα ταμεία, και ο Χέντελ υπέστη νευρικό κλονισμό και προσωρινή παράλυση από το άγχος και τα χρέη.  

Τότε, πήρε τη μεγάλη απόφαση να εγκαταλείψει την όπερα και να εφεύρει ξανά τον εαυτό του μέσα από το Αγγλικό Ορατόριο, μια κίνηση που πέτυχε για τους εξής λόγους:  

1. Μηδενικό κόστος για σκηνικά και κοστούμια  

Οι όπερες απαιτούσαν πανάκριβα, εξεζητημένα σκηνικά, ειδικά εφέ και πολυτελή κουστούμια που συχνά οδηγούσαν τους παραγωγούς στη χρεοκοπία. Το ορατόριο, αντίθετα, ήταν μια καθαρά συναυλιακή μορφή. Οι τραγουδιστές εμφανίζονταν στη σκηνή με τα κανονικά τους ρούχα, χωρίς θεατρική δράση. Αυτό μείωσε δραματικά τα έξοδα παραγωγής και έκανε τις παραστάσεις του εξαιρετικά κερδοφόρες.  

2. Αντίο στις «ντίβες» και τα ιταλικά σκάνδαλα  

Αντί να ανέχεται τα καπρίτσια των πανάκριβων Ιταλών σταρ (όπως η Κουτσόνι και η Μπορντόνι) που απαιτούσαν αστρονομικές αμοιβές και ξεμαλλιάζονταν στη σκηνή, ο Χέντελ στράφηκε σε ντόπιους, Αγγλόφωνους τραγουδιστές. Ήταν πολύ πιο οικονομικοί, επαγγελματίες και πειθαρχημένοι. [

3. Η γλώσσα και το «άνοιγμα» στη μεσαία τάξη  

Οι όπερες τραγουδιούνταν στα ιταλικά, μια γλώσσα που η ανερχόμενη αγγλική μεσαία τάξη δεν καταλάβαινε. Τα ορατόρια γράφονταν στα αγγλικά. Επιπλέον, οι ιστορίες τους βασίζονταν σε γνωστές βιβλικές αφηγήσεις (κυρίως από την Παλαιά Διαθήκη). Αυτό έκανε το έργο του άμεσα προσβάσιμο και αγαπητό στο ευρύ κοινό, ξεφεύγοντας από την κλειστή κάστα των αριστοκρατών.  

4. Η δύναμη της Χορωδίας 🎶

Στην ιταλική όπερα, η χορωδία είχε σχεδόν ανύπαρκτο ρόλο. Στα ορατόρια, ο Χέντελ έβαλε τη χορωδία στο επίκεντρο. Η μαζική, δυναμική φωνή της χορωδίας ενθουσίαζε το αγγλικό κοινό, καθώς έδινε μια αίσθηση μεγαλείου και κοινότητας που έλειπε από το θέατρο.  

---

👑 Ο Μεσσίας (1741): Ο απόλυτος θρίαμβος

Το αποκορύφωμα αυτής της στροφής ήταν ο Μεσσίας (Messiah). Ο Χέντελ το συνέθεσε μέσα σε μόλις 24 ημέρες σε μια κατάσταση απόλυτου δημιουργικού πυρετού.  

·         Η πρεμιέρα στο Δουβλίνο: Επειδή στο Λονδίνο είχε ακόμα εχθρούς, επέλεξε να κάνει την πρεμιέρα στο Δουβλίνο το 1742 για φιλανθρωπικούς σκοπούς. Η επιτυχία ήταν τόσο κολοσσιαία που οι εφημερίδες της εποχής παρακάλεσαν τις κυρίες να μην φορέσουν φούστες με στεφάνια (κρινολίνα) και τους άνδρες να αφήσουν τα σπαθιά τους στο σπίτι, ώστε να χωρέσουν περισσότεροι άνθρωποι στην αίθουσα!   

·         Το «Αλληλούια»: Όταν το έργο ανέβηκε τελικά στο Λονδίνο, ο Βασιλιάς Γεώργιος Β' εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ από το περίφημο Hallelujah Chorus, που σηκώθηκε όρθιος. Σύμφωνα με το πρωτόκολλο, όταν σηκώνεται ο βασιλιάς, πρέπει να σηκωθούν όλοι. Έτσι γεννήθηκε μια παράδοση που κρατάει μέχρι σήμερα σε όλο τον κόσμο.  

Με αυτή τη στρατηγική στροφή, ο Χέντελ όχι μόνο ξεπέρασε τα προβλήματά του, αλλά έγινε πάμπλουτος, εθνικός ήρωας της Μπερτανίας (Βρετάνης) και πέρασε στην αθανασία.

Η Εκκλησία αντέδρασε με έντονη οργή, καχυποψία και σφοδρές επικρίσεις όταν ο Χέντελ αποφάσισε να ανεβάσει τον Μεσσία σε κοσμικά θέατρα.

Για τους θρησκευτικούς ηγέτες της εποχής, η κίνηση αυτή θεωρήθηκε ιεροσυλία και βεβήλωση.

1. Η απαγόρευση στο Λονδίνο

Ο Χέντελ γνώριζε καλά τις αντιδράσεις. Για τον λόγο αυτό, έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα του έργου στο Δουβλίνο της Ιρλανδίας το 1742 και όχι στην αγγλική πρωτεύουσα.

Όταν τελικά αποφάσισε να το παρουσιάσει στο Λονδίνο το 1743 στο Βασιλικό Θέατρο του Κόβεντ Γκάρντεν, ο Επίσκοπος του Λονδίνου και πολλοί κληρικοί ξεσηκώθηκαν. Θεωρούσαν απαράδεκτο το γεγονός ότι λόγια της Αγίας Γραφής θα ακούγονταν σε έναν χώρο που συνδεόταν με την κοσμική διασκέδαση, τις ίντριγκες και τους ανθρώπους του θεάτρου (οι οποίοι τότε θεωρούνταν αμφιβόλου ηθικής).

2. Η «κρυφή» μετονομασία του έργου

Για να κατευνάσει τα πνεύματα και να αποφύγει τη λογοκρισία, ο Χέντελ αναγκάστηκε να κάνει μια υποχώρηση. Δεν χρησιμοποίησε ποτέ τη λέξη «Μεσσίας» στις διαφημίσεις και στα προγράμματα των παραστάσεων στο Λονδίνο.

Αντ' αυτού, το έργο παρουσιάστηκε με τον γενικόλογο τίτλο «Ένα Ιερό Ορατόριο» (A Sacred Oratorio). Παρά την αλλαγή του τίτλου, θρησκευτικά έντυπα της εποχής δημοσίευαν ανώνυμες επιστολές που κατηγορούσαν την παράσταση ως «ύβρη προς την Εκκλησία».

3. Ηθικό δίλημμα για τους τραγουδιστές

Η Εκκλησία πίεζε και τους ίδιους τους καλλιτέχνες. Για παράδειγμα, ο Τζόναθαν Σουίφτ (ο διάσημος συγγραφέας των Ταξιδιών του Γκιούλιβερ, ο οποίος ήταν τότε Κοσμήτορας στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Πατρικίου στο Δουβλίνο) είχε αρχικά απαγορεύσει στους τραγουδιστές της εκκλησιαστικής χορωδίας να συμμετάσχουν στην πρεμιέρα του Χέντελ, απειλώντας τους με τιμωρία, αν και τελικά υποχώρησε για χάρη του φιλανθρωπικού σκοπού.

---

🕊️ Πώς άλλαξε η γνώμη της Εκκλησίας;

Η απόλυτη ανατροπή υπέρ του Χέντελ έγινε μέσα από το φιλανθρωπικό του έργο. Από το 1750, ο συνθέτης άρχισε να διευθύνει ετήσιες παραστάσεις του Μεσσία στο παρεκκλήσι του Foundling Hospital (ενός ορφανοτροφείου στο Λονδίνο).

·         Τα τεράστια έσοδα: Οι παραστάσεις αυτές απέφεραν αμύθητα ποσά για τη φροντίδα των εγκαταλελειμμένων παιδιών.

·         Η συνθηκολόγηση: Μπροστά σε αυτό το τεράστιο χριστιανικό και κοινωνικό έργο, η Εκκλησία δεν μπορούσε πλέον να αντιδράσει. Συνειδητοποίησαν ότι η μουσική του Χέντελ δεν βεβήλωνε τη θρησκεία, αλλά αντίθετα, ενίσχυε το θρησκευτικό συναίσθημα των πολιτών και βοηθούσε τους αδύναμους.

Μετά τον θάνατο του Χέντελ, ο Μεσσίας άρχισε πλέον να εκτελείται κανονικά μέσα σε καθεδρικούς ναούς και εκκλησίες, παίρνοντας τη θέση που έχει μέχρι σήμερα.