- Ανθούλα Δανιήλ
Ο Ντόναλντ Τζ. Ρόμπερτσον είναι λάτρης της φιλοσοφίας. Γεννήθηκε στο Εϊρσάιρ της Σκοτίας, έζησε και εργάστηκε αρκετά στο Λονδίνο και πλέον ζει στον Καναδά. Μελετά συστηματικά τον στωικισμό και τον εφαρμόζει στη ζωή του. Ανήκει στα ιδρυτικά μέλη του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Modern Stoicism [Σύγχρονος Στωικισμός]. Έχει όραμα την ανασύσταση της Πλατωνικής Ακαδημίας και φυσικά επισκέπτεται συχνά την Ελλάδα.
Το μότο του βιβλίου είναι ένα απόσπασμα από τον Κριτία του Πλάτωνα, από το οποίο αποσπώ το εξής καθοδηγητικό: «πρέπει να επιδίδεστε στις ομιλίες σας με ανδρεία και, επικαλούμενοι τη συνδρομή του Απόλλωνα και των Μουσών, να εκδηλώνετε και να τιμάτε τις αρετές των αρχαίων πολιτών σας».
Ο συγγραφέας, κατ’ αρχάς, βάζει τα πράγματα στη θέση τους. Ο Σωκράτης δεν έγραψε τίποτα και ό,τι ξέρουμε γι’ αυτόν το ξέρουμε από τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα, οι οποίοι έγραψαν μετά τον θάνατό του, ενώ η παλαιότερη πηγή βρίσκεται στις Νεφέλες του Αριστοφάνη που γράφτηκαν ενώ ο Σωκράτης ζούσε, αλλά εκεί παρουσιάζεται τελείως αποδομητικά. Ο Γιάσπερς δεν θεωρεί ακριβή τα αποδιδόμενα στον Σωκράτη μέσα από το έργο του Πλάτωνα –συζητήσεις, αποφθέγματα κ.λπ.– παρ’ όλα αυτά τονίζει πως «δεν είναι απλό εφεύρημα». Όλα αυτά είναι βέβαια γνωστά. Αλλά ο Σωκράτης είναι υπαρκτό ιστορικό πρόσωπο, διάσημος Αθηναίος φιλόσοφος... όμως τι από αυτά που αποδίδονται στον Σωκράτη είναι αλήθεια και τι μυθοπλασία; Ιδού το «σωκρατικό πρόβλημα».
Το περιεχόμενο των πλατωνικών διαλόγων, λέει ο συγγραφέας, είναι επινοημένο ή βασίζεται σε σκέψεις τις οποίες διατύπωσε ο Σωκράτης σε ένα πλαίσιο με πραγματικούς ανθρώπους, πραγματικούς τόπους και ιστορικά γεγονότα. Η συζήτηση γύρω από την αλήθεια των διαλόγων είναι μεγάλη και αντιφατική. Οι διάλογοι είναι φανταστικοί, όμως αξίζει, έλεγε ο Γιάσπερς, να ειπωθούν ξανά. Έτσι ο Ρόμπερτσον, ως νέος Πλάτων, αναλαμβάνει να μας δώσει μια δραματοποιημένη ζωή του ιστορικού Σωκράτη μέσα από τις πληροφορίες του λογοτεχνικού – του πλατωνικού Σωκράτη.
Ο αναγνώστης συμμετέχει σε μια περιπέτεια φιλοσοφική και ψυχολογική, ζει ένα φιλοσοφικό ταξίδι και μπορεί να επωφεληθεί από τις ιδέες του Σωκράτη.
Ο Μάρκος Τύλλιος Κικέρων μαζί με μερικούς φίλους επισκέφτηκε την Ακαδημία των Αθηνών, το 79 π.Χ., εκεί όπου κλείνονταν οι σοφοί και λέγαν τα μεγάλα λόγια τους και περπατούσαν πάνω-κάτω στις λαμπερές χρωματιστές κιονοστοιχίες και λίγο πιο πέρα αθλούνταν οι αθλητές και έτρεχαν στον στίβο... Ο Κικέρων βρήκε τον χώρο «απόκοσμα σιωπηλό και εντελώς έρημο». Κι όμως, ο κήπος του Πλάτωνα ήταν εκεί και νόμιζαν πως και ο ίδιος ήταν πίσω από τα δέντρα και ένιωθαν ένα υγιές συναίσθημα νοσταλγίας, να θέλουν να ζήσουν όπως ο Πλάτων και ο Σωκράτης. Ο Πλάτων χάθηκε, λέει, όμως ίσως τα λείψανά του να βρίσκονται κάπου εδώ κάτω από τα πόδια μου...
Στο βιβλίο Πώς να σκέφτεσαι σαν τον Σωκράτη, ο Ρόμπερτσον επιχειρεί να μεταγράψει τους πλατωνικούς διαλόγους και να αναπαραστήσει τις πραγματικές συνομιλίες του Σωκράτη, όπως τις κατέγραψε ο Πλάτων, ο Ξενοφών και άλλοι, αλλά βασίζεται στις ιστορικές πηγές και έχει στόχο να αποδώσει την ουσία των ιδεών του Σωκράτη και να παραμείνει πιστός σ’ αυτές τις ιδέες. Ο αναγνώστης συμμετέχει σε μια περιπέτεια φιλοσοφική και ψυχολογική, ζει ένα φιλοσοφικό ταξίδι και μπορεί να επωφεληθεί από τις ιδέες του Σωκράτη, τον οποίο δεν θα μάθουμε ποτέ, θα μάθουμε όμως πώς να γνωρίσουμε τον εαυτό μας.
Τα κεφάλαια του βιβλίου είναι έντεκα. Πρώτο κεφάλαιο «Η Δίκη». Το κατηγορητήριο υποστηρίζουν ο Μέλητος, ο Άνυτος και ο Λύκων, που είναι το γνωστό: ότι δήθεν ο Σωκράτης δεν αναγνωρίζει τους θεούς της πόλης, ότι εισάγει νέους και ότι διαφθείρει τη νεολαία. Ο Σωκράτης, από την άλλη, μίλησε για τους Δελφούς, για τον Απόλλωνα, που είπε πως δεν υπάρχει άνθρωπος σοφότερος από τον Σωκράτη, και ενόχλησε το δικαστήριο... Έτσι που τα είπαν οι κατήγοροι, ξέχασα ποιος είμαι... Διευκρινίζει ότι δεν ψάχνει να βρει τι υπάρχει κάτω από τη γη ή στον Άδη ή στον ουρανό. Έχει ασχοληθεί με «οτιδήποτε είναι καλό ή κακό σε έναν οίκο» και για ό,τι προσφέρει στην πόλη πρέπει να σιτίζεται στο Πρυτανείο. «Ο Άνυτος και ο Μέλητος μπορούν να με σκοτώσουν, όμως δεν μπορούν να με βλάψουν». Και το πέτυχαν με την καταδίκη να πιει το κώνειο.
Θα μάθουμε ακόμα πώς ήταν ο Χαιρεφών, ισχνός και ωχρός σαν νυχτερίδα, ο πλούσιος Κρίτων. Ο Αναξαγόρας είχε φέρει στην Αθήνα κομμάτια τεχνολογίας και έναν χάρτη της Μεσογείου, που τον περιεργαζόταν ο Περικλής. Ο Αναξαγόρας ενσάρκωνε «το μεγαλείο της σκέψης», μιλούσε σε περιορισμένο κύκλο φίλων, ήταν φίλος του Περικλή και είχε προβλέψει την πρόσκρουση ενός «αερόλιθου» στη γη, στους Αιγός Ποταμούς. Αλήθεια ή όχι, αυτό το γεγονός έδωσε κύρος στις φυσιοκρατικές θεωρίες του γύρω από τα ουράνια φαινόμενα. Ο ήλιος είναι μια πύρινη μάζα και οι πλανήτες πέτρες μέσα σε μια γαβάθα που στριφογυρίζει πάνω από το κεφάλι μας! Μα λέγονται τέτοια πράγματα δημοσίως; Η τόλμη αυτή πληρώνεται με θάνατο. Από τον θάνατο τον έσωσε ο Περικλής, αλλά όχι και από την εξορία, όπου πέθανε ή αυτοκτόνησε λησμονημένος από όλους. Θα ακούσουμε ακόμα τι λέει ο Πρωταγόρας και πώς αντιδρά ο Σωκράτης στο αν διδάσκεται ή όχι η πολιτική αρετή.
Εν ολίγοις, ο Ντόναλντ Τζ. Ρόμπερτσον στήνει θεατρικά το ντεκόρ, τοποθετεί τους ήρωες στη θέση του τον καθένα, περιγράφει τι φορούν και ποια είναι η ατμόσφαιρα που επικρατεί στο δικαστήριο ή στο σπίτι του Καλλία, τι του λέει η Διοτίμα (υποστηρίζει πως ήταν η Ασπασία), ποιες γκριμάτσες κάνει ποιος και ποιος ανασήκωσε ειρωνικά το φρύδι. Θα τονίσει ακόμα ότι η σοφία δεν μπορεί να αποκτηθεί μέσω των κόπων άλλων, αλλά μόνο μέσα από τις δικές μας προσπάθειες. Ο χρόνος είναι ένα από τα σπουδαιότερα περιουσιακά μας στοιχεία... το χρήμα δεν έχει αξία, αν δεν έχεις χρόνο να το αξιοποιήσεις. Στόχος της φιλοσοφίας είναι να στοχάζεται την ομορφιά. Η ομορφιά αρχίζει από τα εξωτερικά χαρακτηριστικά και σαν να ανεβαίνει μια σκάλα, φτάνει στις όμορφες πράξεις, μετά στις όμορφες σκέψεις για να καταλήξει στη σκέψη της ίδιας της ομορφιάς. Η φιλοσοφία λοιπόν δεν είναι μια συσσώρευση γνώσεων, αλλά ένα είδος αγάπης που ψάχνει για το ιδανικό της σοφίας, συζητώντας με φίλους. Είναι μια δραστηριότητα της λογικής και όχι ένα σύνολο δογμάτων τα οποία θα μπορούσαν να απομνημονευτούν. Τέλος: Πρέπει να είμαστε έτσι όπως θέλουμε να φαινόμαστε.
Ο συγγραφέας μάς παραθέτει σε υποσελίδιες σημειώσεις τις πηγές στις οποίες στηρίχτηκε για τη μελέτη του. Η μετάφραση έγινε από τον Χρήστο Καψάλη και στο εξώφυλλο του βιβλίου έχουμε το πορτρέτο του Σωκράτη σε μια μοντέρνα σύνθεση του Αντώνη Γλυκού.
Πώς να σκέφτεσαι σαν τον Σωκράτη
Η αρχαία φιλοσοφία ως τρόπος ζωής στον σύγχρονο κόσμο
Donald J. Robertson
μετάφραση: Χρήστος Καψάλης
Key Books
312 σελ.
ISBN 978-618-5914-21-9
Τιμή €21,95
Ανθούλα Δανιήλ δρ Φιλολογίας, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, μέλος της Ένωσης Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών και μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων
https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/25138-skeftesai-san-sokrati
.png)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου