- Θανάσης Αντωνίου
Δεν ξέρω ποιον κύκλο αναγνωστών/-τριών αφορά πλέον η μελέτη του Κεφαλαίου του Καρλ Μαρξ, το σίγουρο πάντως είναι ότι το μνημειώδες έργο του Γερμανού φιλοσόφου και οικονομολόγου, το οποίο κυκλοφόρησε το 1867 (πρώτος τόμος), αποτέλεσε για σχεδόν ενάμιση αιώνα τον ακρογωνιαίο λίθο μιας σειράς απελευθερωτικών ιδεολογιών κι επαναστατικών πολιτικών μορφωμάτων, που επιχείρησαν οι μεν πρώτες να ερμηνεύσουν και τα δε δεύτερα να αλλάξουν τη δομή των ανθρώπινων κοινωνιών και οικονομιών. Δεν το κατάφεραν, αυτό είναι επίσης σίγουρο, η μελέτη όμως του μαρξισμού και η επιμέρους εφαρμογή ορισμένων αρχών του, έστω και ως καρικατούρες της αρχικής σύλληψής τους, είναι μια δυναμική διαδικασία η οποία συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας. Στη Λατινική Αμερική κυρίως, την Ασία, σε διάσπαρτα σημεία του κόσμου όπου άνθρωποι παλεύουν για έναν καλύτερο κόσμο.
Σπουδαίοι οικονομολόγοι, πολιτικοί επιστήμονες, κοινωνιολόγοι κι ελάχιστοι πλέον πολιτικοί ηγέτες συνεχίζουν να εμπνέονται από τη μαρξιστική ανάλυση κορυφαίων εννοιών, όπως η παραγωγή και το προϊόν, το κεφάλαιο, η τιμή, η αξία, το κέρδος και το χρήμα, έτσι όπως αυτές οι έννοιες «αποκρυπτογραφήθηκαν» ειδικά στο Κεφάλαιο. Ακόμα και οι πιο φανατικοί αρνητές του μαρξισμού, οι οπαδοί του άκρατου αμερικανικού νεοφιλελευθερισμού, της πολιτικής και οικονομικής ιδεολογίας, η οποία ουσιαστικά επικρατεί ως το πλέον διαδεδομένο σύστημα παραγωγής και διανομής πλούτου ανά τον κόσμο, συμφωνούν ότι ο Γερμανός φιλόσοφος και οικονομολόγος έχει κάνει στο Κεφάλαιο σπουδαία δουλειά. Μια τιτάνια προσπάθεια να ερμηνεύσει τον κόσμο γύρω του με όσα στοιχεία μπόρεσε να συγκεντρώσει και με όσα εργαλεία μπόρεσε να χρησιμοποιήσει στην εποχή του.
Το Κεφάλαιο ως πολιτική αλλαγή
Ο βιογράφος του Μαρξ, ο Βρετανός ιστορικός Γκάρεθ Στέντμαν Τζόουνς, στο βιβλίο του Καρλ Μαρξ – Μεγαλείο και ψευδαισθήσεις (μτφρ. Πέτρος Γεωργίου, Εκδόσεις Πατάκη 2019) υποστηρίζει ότι το Κεφάλαιο, το ημιτελές αριστούργημα του Γερμανού φιλοσόφου, γραμμένο σε μια περίοδο όπου η υγεία του ήταν ήδη αρκετά επιβαρυμένη, δεν είναι ένα επαναστατικό μανιφέστο και δεν παρουσιάζει την επαναστατική αλλαγή ως αποτέλεσμα μιας δυναμικής ενέργειας τύπου «πτώση της Βαστίλης» ή «έφοδος στα Χειμερινά Ανάκτορα». Ο Μαρξ, κατά τον Γκάρεθ Στέντμαν Τζόουνς, προτείνει στο Κεφάλαιο μια πολιτική αλλαγή, μια λιγότερο… αιματηρή απ’ ό,τι φανταζόμαστε ταξική πάλη, που θα ολοκληρώσει πανηγυρικά και υπέρ της εργατικής τάξης ασφαλώς τις αλλαγές που συνέβαιναν ή είχαν ήδη συμβεί στην κοινωνία των πολιτών του 19ου αιώνα.
Κομίζει μια νέα ματιά σε ένα παλαιό μεν αλλά εμβληματικό, εξαιρετικά πυκνό σε νοήματα κείμενο, που οπωσδήποτε επιδέχεται αρκετών ερμηνειών.
Ενάμιση αιώνα μετά την κυκλοφορία του πρώτου εκ των τριών τόμων του Κεφαλαίου, ο εν Ελλάδι σπουδαιότερος σύγχρονος μελετητής του Καρλ Μαρξ, ο Γιώργος Σταμάτης, ομότιμος καθηγητής Οικονομικής Θεωρίας του Παντείου Πανεπιστημίου, επανέρχεται στο έργο του Μαρξ –για πολλοστή φορά– για να εξετάσει με μια πιο φρέσκια ματιά το σύνολό του, τους τρεις τόμους, με μια νέα σύλληψη της μαρξιστικής θεωρίας της αξίας και της υπεραξίας. Και το πράττει αυτό αναλύοντας μια σειρά έννοιες της μαρξιστικής θεωρίας ξεκινώντας από την «αφηρημένη εργασία» ως παράγοντα για τον υπολογισμό της αξίας ενός εμπορεύματος. Θα περάσει στη συνέχεια στην ανάλυση του χρήματος, το οποίο ο Μαρξ αντιμετωπίζει σε πρώτη φάση ως nexus rerum, ως συνδετικό στοιχείο της ανθρώπινης κοινωνίας, αφού του αποδίδει τον ρόλο του διαμεσολαβητή της εμπορευματικής ανταλλαγής και του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας.
Η μισθωτή εργασία ως… εκδορά
Όσο για την προσφορά εργατικής δύναμης στη σφαίρα της παραγωγής εμπορευμάτων, ο Γ. Σταμάτης θα σταθεί ιδιαίτερα στην ανάλυση του Μαρξ, που παρομοιάζει την προσφορά εργασίας από την πλευρά του προλεταριάτου ως μια μορφή… εκδοράς των εργαζομένων, παρόλο που η μεταξύ τους σχέση (αγοραστή και πωλητή της εργασιακής δύναμης) φαίνεται εκ πρώτης όψης ως μια σχέση βασισμένη στην απόλυτη ελευθερία της βούλησης των δύο μερών, να πουλήσει ο εργαζόμενος και να αγοράσει ο επιχειρηματίας εργασιακή δύναμη.
Η έννοια του θετού δικαίου και η θέση της στη μαρξιστική θεωρία περί κράτους είναι μια ακόμα έννοια που προσεγγίζει ο Γ. Σταμάτης με βάση πάντα τα γραφόμενα του Μαρξ στο Κεφάλαιο και σε σχέση με την προσφορά εργασίας και την οργάνωση της παραγωγής εμπορευμάτων. Σύμφωνα με την ερμηνεία του Έλληνα καθηγητή, ο Μαρξ θεωρεί ότι η διασφάλιση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής και, συνακόλουθα, η ρύθμιση των εργασιακών σχέσεων σε βάρος των εργαζομένων δεν θα μπορούσε να υλοποιηθεί χωρίς την παρουσία του κράτους. Κι εφόσον η εργασιακή συνθήκη σύμφωνα με τον Μαρξ είναι μια μορφή… εκδοράς, το κράτος δεν είναι παρά «σκέτη, ωμή, αλλά νομικά ρυθμισμένη και, ούτως ειπείν, νομιμοποιημένη, δικαιωμένη βία». Ο απόλυτος, μαρξιστικός ορισμός του κράτους, ο οποίος δυστυχώς επιβεβαιώθηκε πλειστάκις στην πορεία των χρόνων.
Άλλες έννοιες που αναλύονται στο σύγγραμμα του Γ. Σταμάτη είναι η αναπαραγωγή του κεφαλαίου (όπως παρουσιάζεται στον δεύτερο τόμο του Κεφαλαίου), το κόστος του εμπορεύματος και το κέρδος (στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου) κ.ά. Βασική θέση του Μαρξ, την οποία αναλύει μεθοδικά ο συγγραφέας, είναι ότι ενώ κάθε μορφή κέρδους, τόκου, μισθού και γαιοπροσόδου είναι το αποτέλεσμα της ανθρώπινης εργασίας, αυτά εμφανίζονται ως προϊόντα του κεφαλαίου και της γης. Αναρωτιέται, δηλαδή, πώς γίνεται το κεφάλαιο να παράγει κέρδος «όπως η κερασιά κεράσια» (κατά τον Ρώσο οικονομολόγο Ladislaus Bortkiewicz).
Το βιβλίο του Γ. Σταμάτη απαιτεί μια σχετική εξοικείωση του αναγνώστη με τον μαρξισμό και τις οικονομικές θεωρίες του 19ου αιώνα και μια καλή γνώση των οικονομικών μαθηματικών, τα οποία χρειάζονται για την ερμηνεία ορισμένων από τους όρους που τον απασχολούν. Συνολικά, το βιβλίο του σπουδαίου καθηγητή και μελετητή του Καρλ Μαρξ είναι μια συμβολή στην ερμηνεία του κορυφαίου τρίτομου έργου του Γερμανού φιλοσόφου και κομίζει μια νέα ματιά σε ένα παλαιό μεν αλλά εμβληματικό, εξαιρετικά πυκνό σε νοήματα κείμενο, που οπωσδήποτε επιδέχεται αρκετών ερμηνειών.
Διαβάστε επίσης στο Diastixo.gr την παρουσίαση των βιβλίων:
Καρλ Μαρξ: Urtext – Αρχικό κείμενο για την κριτική της πολιτικής οικονομίας (εδώ)
Christian Fuchs: Ξαναμελετώντας τον Μαρξ στην εποχή του ψηφιακού καπιταλισμού (εδώ)
Gareth Stedman Jones: Καρλ Μαρξ – Μεγαλείο και ψευδαισθήσεις (εδώ)
Το Κεφάλαιο του Καρλ Μαρξ χωρίς μυθοποιήσεις
Μια εισαγωγή
Γιώργος Σταμάτης
Κριτική
264 σελ.
ISBN 978-960-586-478-1
Τιμή €14,00
Ο Θανάσης Αντωνίου είναι δημοσιογράφος
https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/25960-kefalaio-tou-karl-marx-xoris-mythopoiiseis
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου