- Ανθούλα Δανιήλ
Τρεις άνδρες, ο ποιητής Μανόλης Αναγνωστάκης και δυο φίλοι του, ο ένας από τη Θεσσαλονίκη, ο Μιλτιάδης Δ. Πολυβίου, και ο άλλος από τον χώρο των Γραμμάτων, ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, γίνονται συνδαιτυμόνες στο τραπέζι της Ιστορίας. Ο ένας με την ποίησή του, ο άλλος με το βιβλίο πάνω στην ποίηση του πρώτου και ο τρίτος με τον Πρόλογό του.
Και αν οι επίσημες βιβλιογραφίες θεωρούνται πιο έγκυρες, οι ανεπίσημες –οι μη έγκυρες– είναι οι πιο, κατά τεκμήριο, ενδιαφέρουσες, αφού γι’ αυτές μιλά ο «ειδικός» που έχει σχέση με τα βιβλία, ενώ για τις άλλες –τις ανεπίσημες– μιλά ο άνθρωπος, ο αυτήκοος μάρτυς, που είδε και άκουσε και έζησε από κοντά τον άνθρωπο του οποίου το έργο σχολιάζει.
Ο Δασκαλόπουλος ασχολείται με την προσωπικότητα του Πολυβίου, ο οποίος έσκυψε με αγάπη όχι πάνω στην ερμηνεία ή στο κρυφό νόημα κάποιου στίχου, αλλά στα πράγματα τα ίδια, στην αλήθεια που έκρυβε ο στίχος. Έτσι, τα λεγόμενά του τεκμηριώνουν την πηγή της δημιουργίας του. Άλλωστε, η φωτογραφία των δύο ανδρών –Αναγνωστάκη, Πολυβίου– στις φυλακές του Επταπυργίου μιλά χωρίς λόγια για το είδος της φιλίας και της σχέσης που ερμηνεύει και την πράξη –το βιβλίο– τώρα. Δύο σύντροφοι. Και όπως γράφει ο Δασκαλόπουλος, «τα μικρά ονόματα των προσώπων, οι δρόμοι, οι χρονολογίες […] αποκτούν υπόσταση και διευκολύνουν τον αναγνώστη να εισχωρήσει στο εργαστήρι του ποιητή» κι ακόμα, το σπουδαιότερο, να κατανοήσει ότι «η ποίηση δεν είναι μια πράξη εν κενώ. Είναι περιγραφή και αποτύπωση μιας δεδομένης πραγματικότητας». Και αυτή μπορεί να είναι μία σοβαρή απάντηση σε όλους εκείνους που κατά καιρούς εκφράστηκαν αντίθετα, λες και δεν μας ενδιαφέρουν το πού, το πώς και πότε του ποιητή, λες και όλο το έργο του φύτρωσε σε μια έρημο, χωρίς συγγενείς και ρίζες και νερό.
Ένα βιβλίο τιμής για τον ποιητή και για τους συνοδοιπόρους του, που η επίσημη ιστορία δεν κατέγραψε πουθενά.
Όμως και ο ποιητής και το έργο του έχουν εντοπιότητα και επηρεάζονται από το περιβάλλον τους. Η ιστορία είναι η μεγάλη τροφός. Δειγματοληπτικώς αναφέρω τον Διονύσιο Σολωμό και την Ελλάδα σε όλο το σημαντικό έργο του, τον Κωστή Παλαμά επίσης, τον Άγγελο Σικελιανό, τον Γιώργο Σεφέρη και το Μυθιστόρημα, τον Οδυσσέα Ελύτη και το Άξιον Εστί… και είναι πολλοί εκείνοι που δεν χωρούν σε μια σύντομη παρουσίαση.
Στα πραγματολογικά θα προσθέσω κι εγώ τη μαρτυρία μου, όταν νέα φιλόλογος και φανατική για Γράμματα, έτρεξα και άκουσα τον ποιητή να τον παρουσιάζει ο μέγας σταρ της ερμηνείας Δημήτρης Μαρωνίτης στην Εταιρεία Σπουδών στην οδό Σίνα, στο Κολωνάκι. Μεταφέρω όπως θυμάμαι τα λόγια του ποιητή: δεν θα ήμουν ποιητής, αν δεν υπήρχε η ιστορία. Και έπειτα σταμάτησε να γράφει, για καιρό, επειδή δεν είχε κάτι να πει. Ευτυχώς αργότερα επανήλθε. Και καλώς, γιατί έκανε την κριτική του.
Ο Πολυβίου, λοιπόν, μεταφέρει τα «πραγματολογικά σχόλια» που πηγάζουν από τα ποιήματα και προέρχονται από προφορικές μαρτυρίες και προσωπική έρευνα. Γιατί τίποτα δεν γεννιέται από το τίποτα. Επιλέγω ακροθιγώς:
13.12.43: Ημερομηνία κατά την οποία είχε οριστεί η αναχώρηση του ποιητή στο βουνό, αλλά ματαιώθηκε για να αναλάβει την αρχισυνταξία του περιοδικού Ξεκίνημα.
«Ποιήματα που μας διάβασε ένα βράδυ ο λοχίας Otto V…»:Ο τίτλος δεν απηχεί πραγματικό γεγονός. Ωστόσο, δεν είναι όλα φανταστικά. Σύμφωνα με πληροφορία του ίδιου του ποιητή, ο «λοχίας», του οποίου δεν θυμόταν το επώνυμο, ήταν Αυστριακός που αρνήθηκε να αποτελέσει μέλος εκτελεστικού αποσπάσματος και γι’ αυτό εκτελέστηκε. Ο Γιάννης Δάλλας λέει πως ήταν «ημιυπαρκτός», όπως και τα στοιχεία του θέματος, έμενε στο σπίτι του ποιητή και ήταν Τσέχος πασιφιστής.
Η «οδός Αιγύπτου» ήταν δρόμος στα κακόφημα Λαδάδικα. Ο «Χάρης 1944» ήταν ο Χάρης Τάλλαρος, συμφοιτητής του Αναγνωστάκη στην Ιατρική, και τον είχε οργανώσει στο ΕΑΜ Νέων. Σ’ αυτόν αναφέρεται και στο τραγούδι «Όταν μια άνοιξη», μελοποιημένο από τον Μίκη Θεοδωράκη στις LP Μπαλάντες.
Η συνάντηση στο «Καφενείο των Ναυτικών», στην παραλία «Μπλόκια», ήταν συγκέντρωση πολιτική, αλλά για τον ποιητή ήταν και ερωτική.
«Θυμήσου τις βάρκες τα μεσάνυχτα γύρω στ’ αγκυροβολημένα φορτηγά»: Ο τόπος, ένα παραθαλάσσιο καφενείο, βρίσκεται πίσω από το Βασιλικό Θέατρο, όπου σύχναζε η παρέα. Ανάμεσά τους και ο Κλείτος Κύρου. Οι αναφορές στον Κύρου είναι πολλές και η σχέση του με τον Αναγνωστάκη στενή.
Το ποίημα του Αναγνωστάκη με τον τίτλο «Στον Ν.Ε. 1949» δεν αναφέρεται στον Νίκο Εγγονόπουλο και στο ποίημά του «Ποίηση 1948», όπως έγραψε ο Νικήτας Παρίσης, αλλά στον Νίκο Ευστρατιάδη, συγκρατούμενό του στις φυλακές Επταπυργίου. Ωστόσο, τα ποιήματα των Αναγνωστάκη και Εγγονόπουλου συνομιλούν ερήμην των δημιουργών τους.
Στο ποίημα «Νέοι της Σιδώνος, 1970», ο αναφερόμενος «Γιώργος» («Μας γέρασαν προώρως, Γιώργο, το κατάλαβες;») είναι ο φίλος του ποιητή Γιώργος Αποστολίδης, τον οποίο θα ξανασυναντήσουμε στο βιβλίο. Ο «Ζάννος» είναι υπαρκτό πρόσωπο που εκτελέστηκε το 1948, για τον οποίον ο Μίκης Θεοδωράκης έγραψε το συμφωνικό έργο Ελεγεία και θρήνος στον Βασίλη Ζάννο. Ο «Τάκης Παπαγεωργίου», με πραγματικό όνομα Ανδρέας, ήταν στέλεχος του ΚΚΕ με σημαντική αντιστασιακή δράση στην ανατολική Μακεδονία, ο οποίος καταδικάστηκε έξι φορές σε θάνατο και εκτελέστηκε το 1947. Ο «Βασδέκης», στέλεχος του ΚΚΕ, καθηγητής Φιλολογίας στο 1ο Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης, καταδικάστηκε στη δίκη της Στενής Αυτοάμυνας Θεσσαλονίκης και εκτελέστηκε το 1947.
Εκείνο που προκύπτει από τα πραγματολογικά σχόλια του Πολυβίου είναι ότι ο ποιητής έκρυψε για λόγους υψίστου κινδύνου κάτω από ψευδώνυμα ή παραλλαγμένα ονόματα τους φίλους και κομματικούς συνοδοιπόρους του, τους ανθρώπους που πλήρωσαν με τη ζωή τους τις επιλογές τους και, σήμερα, από την ασφάλεια που του παρέχει ο χρόνος που μεσολάβησε, ένας άλλος φίλος ανέλαβε να καθαρίσει τη σκόνη του καιρού και να φανερώσει, επιτέλους, τα πραγματικά πρόσωπα, προσφέροντάς τους ένα είδος δικαίωσης. Ναι! Ήταν αυτοί που αγωνίστηκαν για την ιδέα σε ώρες οργής και πολιτικής τύφλωσης. Δεν θα δίσταζα να πω πως ο Μιλτιάδης Πολυβίου σκάλισε μια πληγή που νομίζαμε πως είχε κλείσει.
Το βιβλίο αυτό εκδόθηκε τον Ιούνιο τρέχοντος έτους, σαν μνημόσυνο για τον ποιητή που γεννήθηκε το 1925 και πέθανε τον Ιούνιο του 2005. Εκατό χρόνια από τη γέννησή του και είκοσι από τον θάνατό του. Ένα βιβλίο τιμής για τον ποιητή και για τους συνοδοιπόρους του, που η επίσημη ιστορία δεν κατέγραψε πουθενά.
Πραγματολογικά σχόλια για το έργο του Μανόλη Αναγνωστάκη
Η ανάδυση των πόλεων της Φλάνδρας κατά τον Μεσαίωνα
Μιλτιάδης Δ. Πολυβίου
Πρόλογος: Δημήτρης Δασκαλόπουλος
Εκδόσεις Πατάκη
112 σελ.
ISBN 978-618-07-1299-5
Τιμή €6,30
Ανθούλα Δανιήλ δρ Φιλολογίας, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, μέλος της Ένωσης Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών και μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων
https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/25383-pragmatologika-sxolia-anagnostakh
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου