- Τέσυ Μπάιλα
Το νέο μυθιστόρημα του Ισίδωρου Ζουργού, που μόλις κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Πατάκη με τον τίτλο Χάλκινα κατώφλια, καταλαμβάνει ιδιαίτερη θέση στο έργο του συγγραφέα. Έρχεται ύστερα από μια σειρά ιστορικών μυθιστορημάτων που εκτείνονται από τον 17ο έως τον 20ό αιώνα –από τον Φράουστ και τα Αποσπάσματα από το βιβλίο του ωκεανού έως τις Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο, τις Λίγες και μία νύχτες, τις Ρετσίνες του βασιλιά, το Περί της εαυτού ψυχής– με τον συγγραφέα να εγκαταλείπει τον καταγεγραμμένο ιστορικό χρόνο για να εργαστεί με τον μυθικό κόσμο ως πρώτη ύλη και να αποδώσει έναν παράλληλο Τρωικό πόλεμο και μιαν άλλη Οδύσσεια, με το βλέμμα εστιασμένο αυτή τη φορά όχι στους ομηρικούς πρωταγωνιστές, αλλά σε όσους μέχρι τώρα έμεναν στο περιθώριο του ομηρικού κόσμου.
Ο Ζουργός δεν ενδιαφέρεται να ξαναγράψει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια· δημιουργεί έναν εντελώς νέο, ενιαίο κόσμο και αφηγείται την ιστορία τους με αφετηρία ένα πρόσωπο επινοημένο από τον ίδιο, μια μορφή, η οποία όταν εισέρχεται στο στρατόπεδο των Αχαιών αποκτά ενεργό ρόλο και επηρεάζει το δίκτυο των σχέσεων, διαμορφώνει αποφάσεις, συμμαχίες, διαδρομές και συνέπειες. Το βιβλίο δεν αρκείται να «σχολιάσει» το έπος· επιχειρεί να το μετακινήσει, εστιάζοντας στις αθέατες μορφές που το διαμόρφωσαν.
Οι βασιλιάδες και οι οπλαρχηγοί δεν βρίσκονται πια στο κέντρο ως αυτονόητοι φορείς μεγαλείου. Η αφήγηση παρακολουθεί συστηματικά τους δούλους, τις δούλες, όσους υπάρχουν στα περιθώρια των ραψωδιών. Αυτοί αποκτούν όχι μόνο φωνή, αλλά και δικαίωμα ερμηνείας αυτή τη φορά, καθώς παρατηρούν, σχολιάζουν, συνδέουν τη βία με τις δομές εξουσίας, βλέπουν τους κυρίους τους χωρίς δέος, απογυμνωμένους από την επική τους διάσταση. Η σχέση των θεών με τους Αχαιούς απομυθοποιείται και όλα επαναπροσδιορίζονται πέρα από το πέπλο του αρχαίου μύθου, για να αναδειχθούν ακόμη περισσότερο.
H μεγαλοπρέπεια του έπους διυλίζεται από την εμπειρία του δούλου, όχι του κυρίαρχου.
Η επιλογή αυτή δεν είναι αποκομμένη από το προηγούμενο έργο του Ζουργού. Από την Ανεμώλια μέχρι τις Ρετσίνες του βασιλιά και το Περί της εαυτού ψυχής, ο συγγραφέας έχει αποδείξει το σταθερό ενδιαφέρον του για τους ήρωες που στέκονται στο περιθώριο της καταγεγραμμένης Ιστορίας. Υπό αυτή την έννοια, το μυθιστόρημα Χάλκινα κατώφλια λειτουργεί ως συμπύκνωση μιας τεχνικής με δεσπόζουσα αφήγηση στο πέρασμα της Ιστορίας από τη μικροϊστορία των απλών ανθρώπων
Η επιλογή τού αρχικά ανώνυμου ήρωα, που αποκτά όνομα εκ των υστέρων, δίνει εξαρχής τον τόνο. Η ταυτότητα δεν είναι δεδομένη, είναι κάτι που κατασκευάζεται, επιβάλλεται, καθίσταται αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Το «αγόρι που ακούει Φωνές» δεν είναι μόνο μια χαρισματική φιγούρα. Η μητέρα που τον φυγαδεύει στον ναό της Λευκής Θεάς δεν τον σώζει απλώς, τον εισάγει σε έναν άλλον κύκλο εξουσίας, εκεί όπου η σωτηρία μπορεί να μετατραπεί σε άλλη μορφή ομηρίας και να καθορίσει το μέλλον.
Η διαδρομή από τον καταυλισμό των Παιόνων στον ναό, από τον ναό στην Τροία, κι από την Τροία στο στρατόπεδο των Αχαιών, στήνει έναν άξονα μετακινήσεων που ξεφεύγει από την ομηρική αφήγηση των δύο εμπλεκόμενων πλευρών του Τρωικού πολέμου. Ο άνθρωπος που ξεκινά έχοντας στην πλάτη του το στίγμα του διαφορετικού, του καταραμένου, ανάμεσα στους δικούς του, καταλήγει να είναι ο ενδιάμεσος των δύο στρατοπέδων, ο φορέας μιας βαθιάς διασύνδεσης, υπηρετώντας και τους Τρώες αλλά αργότερα και τους Αχαιούς, στέκεται δίπλα στον Οδυσσέα, συνομιλεί με τους βασιλιάδες της Ανατολής, γίνεται ο φορέας μιας διαπολιτισμικής ανταλλαγής και ερήμην του αλλάζει τον ρου της Ιστορίας. Ο αρχικός σεισμός δεν συνιστά μόνο μια μορφή καταστροφής, λειτουργεί ως τραύμα που αλλάζει για πάντα τον μικρό, κλειστό κόσμο του καταυλισμού και αναγκάζει τον ήρωα να βρει νέους δρόμους. Η φυσική καταστροφή συμπλέκεται με τη συλλογική δεισιδαιμονία: κάποιος που «ακούει Φωνές» μπορεί να γίνει αποδιοπομπαίος τράγος και η μητέρα, προσπαθώντας να προλάβει αυτή την εξέλιξη, προσπαθεί να τον σώσει από τους ανθρώπους.
Η «βάπτιση» σε Λύκαστο από τον Οδυσσέα, η ένταξή του στο περιβάλλον των «ευκλεών ηρώων», αλλά με θέση δούλου και συμβούλου, είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του έργου, καθώς από την αρχή αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης πως ο ήρωάς του είναι ένας άνθρωπος που βρίσκεται διαρκώς κοντά στο κέντρο λήψης αποφάσεων, αλλά βλέπει τα πάντα πιο προσγειωμένα και όχι μέσα από το φίλτρο του απαραίτητου κύδους, που δοκιμάζει τις αντοχές και τις αποφάσεις των ηρώων. Υπό το πρίσμα αυτό, το μυθιστόρημα αποκτά έναν αφηγηματικό άξονα όπου η μεγαλοπρέπεια του έπους διυλίζεται από την εμπειρία του δούλου, όχι του κυρίαρχου. Ο Λύκαστος από παρείσακτος γίνεται «πιστός δούλος και σύμβουλος», άρα εκτεθειμένος στην αντίφαση της οικειότητας με την εξουσία και της ταυτόχρονης απόλυτης εξάρτησης από αυτήν και συνάμα το μέσο με το οποίο ο συγγραφέας ανασυστήνει το μυθολογικό επεισόδιο από ασυνήθιστη οπτική γωνία πάνω στον ιδρυτικό μύθο της δυτικής Ιστορίας.
«Τι είναι τελικά αυτή η θάλασσα; Είναι η μήτρα που γέννησε τον Οδυσσέα, η μάνα του είναι. Μπορεί να είχε την αρρώστια του, να ήταν πια μεγάλος στα χρόνια, μπερδεμένος, κουρασμένος, ένοχος, ερωτευμένος με την Πηνελόπη, ό,τι και να ’ταν, πάνω απ’ όλα ήταν γιος της θάλασσας. Το πλοίο ήταν ο ίππος του, που το καβαλίκευε κι έτρεχε μαζί του χρόνια ατελείωτα μέσα στην αγκαλιά της. Είτε γυρνώντας στην Ιθάκη είτε πλέοντας προς την Ανατολή, αυτός θα ήταν πάντα ο γιος της. Κι εγώ, τι ήμουν εγώ; Ένας κωπηλάτης, ο οποίος όμως με το κουπί του είχε καταφέρει να αλλάξει τη ρότα αυτού του καραβιού», θα πει ο ίδιος ο Λύκαστος σε μια αποτίμηση της ζωής του.
Ο Λύκαστος παρουσιάζεται ως ένας αντιήρωας. Η επιλογή τόσο της εμφάνισής του όσο και της προσωπικότητάς του είναι ουσιαστικής σημασίας, καθώς ο Ζουργός αποσύρει από τον κεντρικό ήρωα το βάρος της ανδρείας και του κλέους και του αποδίδει ανθεκτικότητα, επιμονή, ένστικτο επιβίωσης, αλλά και μια λεβεντιά που διαφαίνεται στον τρόπο που αντιμετωπίζει τον κόσμο. Η «Φωνή» που ακούει επιτρέπει στον συγγραφέα να συνδέσει την προσωπική του διαδρομή με ένα λεπτό προφητικό υπόστρωμα, χωρίς να καταφεύγει σε εύκολη μαντεία ή θεοσημίες, προοικονομώντας γεγονότα που ήδη γνωρίζει ότι θα υπάρξουν, αλλά δίνοντάς τους μια νέα διάσταση, μια διάσταση αντιπολεμική.
Είναι η συνεπής συνέχεια ενός συγγραφέα που αρέσκεται να αναμετράται με την Ιστορία με έναν σταθερό τρόπο.
Ο πόλεμος δεν παρουσιάζεται ως σκηνή δόξας ούτε ως γεγονός διεκδίκησης προσωπικού κλέους, αλλά ως κατάσταση γενικευμένης φθοράς, όπου καμία ζωή δεν μένει άθικτη. Ο Λύκαστος αρνείται να μετατραπεί σε φορέα βίας, αρνείται να δοκιμάσει τη γεύση που έχει «το ανθρώπινο αλεύρι», αρνείται να γίνει μέρος ενός αποδομητικού μηχανισμού σύνθλιψης της ανθρώπινης μοίρας. Είναι ένας άνθρωπος που επιλέγει, όσο μπορεί, να μην υποκύψει στον κανόνα της πολεμικής κτηνωδίας και αποσύρεται όταν οι βιαιότητες σηματοδοτούν τις εξελίξεις, προσπαθώντας να διασώσει την ανθρωπιά μέσα του.
Διαλεγόμενος ο Ζουργός με έργα της αρχαίας γραμματείας αλλά και της σύγχρονης, από τον Ευριπίδη μέχρι τον Καζαντζάκη, αναδεικνύει με σαφήνεια πως η αντίστιξη ανάμεσα στις θεότητες, στα θρησκευτικά συστήματα, στις γεωγραφικές και πολιτισμικές κατευθύνσεις, στις κοινωνικές τάξεις είναι ο τρόπος να θέσει τα πάντα υπό αμφισβήτηση και να παρουσιάσει πώς ο ομηρικός κόσμος μπορεί να ιδωθεί και ως πεδίο συγκρούσεων ταυτοτήτων, όχι μόνο ως περιγραφή υπερρεαλιστικών κατορθωμάτων, κύδους και διαμόρφωσης ιστορικής και εθνικής συνείδησης.
Έχοντας κατακτήσει απολύτως τον έλεγχο του ρυθμού και της υφολογίας, ο Ζουργός γράφει με την ποιητική αισθητική που χαρακτηρίζει τα έργα του, επιμένοντας στην ακρίβεια, στην επιμελημένη αλληλουχία εικόνων και σκέψεων, στην αναδόμηση της ελληνικής γλώσσας και στη χρήση λέξεων που χάνονται αλλά στο κείμενό του βρίσκουν τη θέση που τους αρμόζει και εν τέλει διασώζονται.
«Πλησίαζε η άνοιξη, και ο αέρας μύριζε πια αλλιώς. Η ωροφόρος Δήμητρα άλλαζε τις εποχές, όπως έλεγε ένας ύμνος των Αχαιών, κι εγώ έψαχνα να βρω ποιος ήμουν και πώς θα ζούσα στο εξής. Πίστευα ακόμη ότι στο μέλλον θα γινόμουν κάτι περισσότερο από μια σκιά που τριγυρίζει σ’ ένα βρομερό στρατόπεδο».
Για τον αναγνώστη που γνωρίζει ήδη το έργο του Ισίδωρου Ζουργού, εκκινώντας από τον Φράουστ και μέχρι τις Παλιές και νέες χώρες, τα Χάλκινα κατώφλια είναι η συνεπής συνέχεια ενός συγγραφέα που αρέσκεται να αναμετράται με την Ιστορία με έναν σταθερό τρόπο· με το βλέμμα στραμμένο στην Ιστορία και στον μύθο, αλλά πρόθυμο να τολμήσει νέα αφηγηματικά άλματα, δημιουργώντας σύνθετους κόσμους, αντιήρωες σε κεντρική θέση, διαρκή τριβή με την παράδοση. Σε κάθε περίπτωση, το βιβλίο αξιοποιεί το ομηρικό υλικό για να δηλώσει πώς η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία μπορεί να σταθεί ισότιμα απέναντι στην κλασική Ιστορία της.
Χάλκινα κατώφλια
Ισίδωρος Ζουργός
Εκδόσεις Πατάκη
482 σελ.
ISBN 978-618-07-1420-3
Τιμή €20,90
https://diastixo.gr/kritikes/ellinikipezografia/25715-xalkina-katoflia
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου