- Θανάσης Λιακόπουλος
Την παλαιστινιακής καταγωγής συγγραφέα Ιπτισάμ Άζεμ, που ζει και εργάζεται ως δημοσιογράφος στη Νέα Υόρκη, μας συστήνουν οι Εκδόσεις Gutenberg για πρώτη φορά στην Ελλάδα, με Το βιβλίο της εξαφάνισης, σε μετάφραση από τα αραβικά της Πέρσας Κουμούτση, με αφορμή μάλιστα και την παρουσία του στη μακρά λίστα του Booker International 2025. Πρόκειται για ένα βιβλίο του 2014, που σκαρφάλωσε στη μακρά λίστα του Booker το 2025. Η συγγραφέας αριθμεί τέσσερα συνολικά βιβλία, με άλλα δύο μυθιστορήματα γραμμένα στα αραβικά και μια συλλογή διηγημάτων. Το εν λόγω βιβλίο έχει ήδη μεταφραστεί στα αγγλικά, ιταλικά και γερμανικά.
Θα τονίσουμε πάλι εδώ πως το βιβλίο γράφτηκε το 2014, ήτοι δεν είχαν επισυμβεί όλα αυτά που διαμείβονται συγχρονικά στη Γάζα και στην Παλαιστίνη μεταξύ Χαμάς-Παλαιστινίων και Ισραηλινών. Και τελικά αυτό βοηθάει για να δούμε πιο βαθιά εκείνο που θέλει να μας πει η συγγραφέας μέσω μιας αλληγορίας, με την πρώτη ματιά. Τι θα γινόταν αν, μέσα σε μια νύχτα, όλοι οι Παλαιστίνιοι εξαφανίζονταν από το Ισραήλ και την περιοχή εν γένει, χωρίς κανένα ίχνος; Πρόκειται πράγματι για μια ανατρεπτική αλληγορία που αφορά τον αποκλεισμό ενός λαού από την κανονικότητα και τη διαγραφή του από τον χάρτη της ιστορίας. Μέσω όμως αυτού του αλληγορικού-παραβολικού σύμπαντος που στήνει η Άζεμ προκύπτουν καταγωγικά ανθρωπολογικά και φιλοσοφικά ερωτήματα ενδεδυμένα λογοτεχνικό μανδύα, που έξυπνα η συγγραφέας δεν μπαίνει στη διαδικασία να ερμηνεύσει.
«Η μνήμη μιας πόλης είναι η αρχιτεκτονική της. Οι πόλεις και οι τόποι χωρίς παλιά οικοδομήματα δεν έχουν μνήμη».
Το μυθιστόρημα αναφέρεται στη μυστηριώδη εξαφάνιση, εν μια νυκτί, όλων των Παλαιστινίων της περιοχής, κυρίως μέσα από δύο φωνές. Του Ισραηλινού δημοσιογράφου Άριελ και του Παλαιστίνιου γείτονά του Άλαα. Τι επισυμβαίνει στο Ισραήλ εξαιτίας της εξαφάνισης, πώς κινητοποιούνται οι ισραηλινές δυνάμεις, τι γίνεται στην καθημερινότητα του κόσμου; Στην ουσία όμως εκείνο το πιο βαθύ που θέλει να πει η συγγραφέας έρχεται μέσω της φωνής της Τάτα, της γιαγιάς του Άλαα, και πιο συγκεκριμένα δι’ ενός κόκκινου σημειωματάριου που διαβάζει ο Άριελ στο άδειο διαμέρισμα του εξαφανισμένου Άλαα.
Το βιβλίο αποφεύγει την πολιτική στάση διά της αιωρήσεως, ακριβώς εξαιτίας αυτού του σημειωματάριου που διαβάζει ο Άριελ και εκφράζει την επιθυμία να το μεταφράσει. Το σημειωματάριο του Άλαα έχει σημείο αναφοράς τη γιαγιά του και τη ζωή της στη Γιάφα πριν και μετά τη Νάκμπα (=καταστροφή) του 1948, μέσα από μια πολύ ανθρώπινη ματιά, που υπερβαίνει τον άνθρωπο χωρίς ποτέ να τον χάνει από το κέντρο του άξονά του, π.χ. στο κεφ. 21, όπου μιλάει ο Άλαα λέγοντας: «Η Γιάφα είναι η καταραμένη πόλη μου. Τι γίνεται όμως με τις πόλεις που γεννιούνται ξαφνικά, μια κι έξω; Και άραγε υπάρχουν τέτοιες πόλεις, δίχως ιστορία και δίχως μνήμη», αναφερόμενος στη Λευκή Πόλη, το Τελ Αβίβ. Και λίγο πιο πριν: «Η μνήμη μιας πόλης είναι η αρχιτεκτονική της. Οι πόλεις και οι τόποι χωρίς παλιά οικοδομήματα δεν έχουν μνήμη».
Άρα, παρατηρώντας με πιο υπερβατική ματιά το βιβλίο και μέσω της Τάτα και του εξαφανισμένου Άλαα, που η φωνή του υπάρχει εξαιτίας των σημειώσεών του, βλέπουμε και το βάθος του βιβλίου της Άζεμ. Η εξαφάνιση των ανθρώπων δεν αναιρεί ό,τι έχει προϋπάρξει, ό,τι έχει γραφτεί, ό,τι έχει συμβεί κάπου στο παρελθόν και γενικά ό,τι έχει προηγηθεί. Η εξαφάνιση μπορεί να λειτουργήσει συγχρονικά ως λύση σε πολιτικό επίπεδο, χωρίς όμως να καταφέρει να αναιρέσει το παρελθόν.
Έτσι, λοιπόν, η συγγραφέας εδώ «παίζει» με δυο-τρεις τύπους εξαφάνισης. Την εξαφάνιση των ανθρώπων που δημιουργεί πρακτικά προβλήματα, την εξαφάνιση του τόπου με την πρώτη Νάκμπα και την εξαφάνιση της μνήμης, που δεν μπορεί να επιτευχθεί εξαιτίας του κόκκινου σημειωματάριου του Άλαα. Ήδη από το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου, μέσω της γιαγιάς Τάτα, τονίζεται σε συνδυασμό με τη μνήμη η αναίρεση της εξαφάνισης του τόπου όπου έχουν ζήσει τις ζωές τους αυτοί οι άνθρωποι.
Πόσο κοντά στην πρόσφατη καθ’ ημάς ιστορία είναι αυτά τα σημεία του βιβλίου! Και πρέπει εδώ, αποδίδοντας τα εύσημα στη συγγραφέα, να τονίσουμε τον λεπτό χειρισμό αυτών των αξόνων-εργαλείων του μυθιστορήματος, προκειμένου ο αναγνώστης να μπει όσο πιο βαθιά γίνεται στην έννοια του ανθρώπινου. Χωρίς να παραβλέπει το πολιτικό σκέλος που εκπροσωπείται μέσα από ελάχιστες σελίδες βιαιοτήτων εκατέρωθεν, είτε σκληρών είτε πιο ανώδυνων. Γεγονός που δεν θα μπορούσε να αποφευχθεί πλήρως ένεκα της κατάστασης στην περιοχή. Και δι’ αυτών πάντα να λειτουργούν συμπληρωματικά-λογοτεχνικά, αφού ερμηνεύουν κάποια σημεία της ιστορίας.
Η λύση σε όλα είναι η ανθρωπινότητα και τίποτα λιγότερο. Αποτελεί ό,τι πιο λογοτεχνικά ανθρώπινο μακριά από πολιτικές και γεωστρατηγικές αναφορικά με την περιοχή και μακριά από όσα ακολούθησαν μετά το 2014, τον χρόνο γραφής του βιβλίου.
Το βιβλίο της εξαφάνισης
Ibtisam Azem
μετάφραση: Πέρσα Κουμούτση
Gutenberg
288 σελ.
ISBN 978-960-01-2695-2
Τιμή €17,00
Ο Θανάσης Λιακόπουλος είναι συγγραφέας και κριτικός βιβλίου
https://diastixo.gr/kritikes/xenipezografia/25675-vivlio-tis-eksafanisis
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου