- Ασημίνα Ξηρογιάννη
Κρατώ στα χέρια μου το βιβλίο με τίτλο Ίαμβος κατά γυναικών και άλλα ποιήματα σε εισαγωγή, μετάφραση και επίμετρο της Ευσταθίας Δήμου, που κυκλοφορεί από τις ΑΩ Εκδόσεις. Πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα και πολύπλευρη συνομιλία με το έργο του ιαμβογράφου Σημωνίδη του Αμοργίνου.
Σύμφωνα με πηγές, ο ποιητής γεννήθηκε στη Σάμο γύρω στο 670 π.Χ. και ήκμασε περίπου το δεύτερο μισό του 7ου αιώνα π.Χ. Όμως παρέμεινε τελικά στην Αμοργό, γι’ αυτό άλλωστε και το προσωνύμιο Αμοργίνος. Συνέγραψε ελεγείες και ιάμβους, μα έχουν διασωθεί μόνο περί τους 200 στίχους.
Εδώ ο Σημωνίδης ο Αμοργίνος, αποτυπώνοντας τις στερεοτυπικές κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής του, χλευάζει και στοχοποιεί τη γυναίκα της αρχαϊκής εποχής (αλλά και κάθε εποχής, αν θέλουμε να ανιχνεύουμε σ’ αυτό το διαχρονικό στοιχείο). Ποια η ποιότητα λοιπόν της γυναίκας; Εξαιρετικά χαμηλή, καθώς παρουσιάζεται φυγόπονη, σπάταλη, αντικοινωνική, λάγνα. Επίσης, την παραλληλίζει με ζώα ή στοιχεία της φύσης: για παράδειγμα, γυναίκα φοράδα, γυναίκα νυφίτσα, γυναίκα σκύλα και μαϊμού – στο πλαίσιο, κιόλας, μιας παράδοσης γυναικογονίας. Μία και μοναδική εξαίρεση η γυναίκα μέλισσα: εργατική, συγκρατημένη, μητέρα, οικονόμα. Η γυναίκα δεν έχαιρε υπόληψης στα αρχαϊκά χρόνια, ήταν μια αντιηρωίδα στην ουσία, αντιπροσώπευε το φύλο το λιγότερο δημοφιλές, κάτι δευτερεύον, ίσως και μισητό.
Όπως λέει η μεταφράστρια στην εισαγωγή της, αρχικά νόμιζε πως όλος ο Ίαμβος είχε να κάνει με τον «συζητημένο μισογυνισμό του ποιητή» και τη «σχηματοποίησή του σε ποίηση σκωπτική και χλευαστική» (σελ. 8). Καθώς όμως προχωρούσε με τη δουλειά της, κι άλλες σκέψεις ήρθαν στο μυαλό της, που εξελίσσουν την ερμηνεία του έργου καθιστώντας την πιο «εναλλακτική» (σελ. 8). Γίνομαι πιο συγκεκριμένη, μεταφέροντας αυτούσιο το σχετικό απόσπασμα (σελ. 8-9): «[…] την ίδια στιγμή που ο ποιητής τεχνουργεί και παρουσιάζει τους δέκα τύπους γυναικών –οι εννιά από τους οποίους προβάλλονται ως ανεπιθύμητα κακά για τους άντρες– τεχνουργεί, νοερά, σαν υπόθεση και εξαγόμενο συμπέρασμα, τους αντίστοιχους δέκα τύπους αντρών, που έρχονται για να δημιουργήσουν ένα δίπολο ή καλύτερα έναν αντικατοπτρισμό με αυτές [...]». Και λίγο παρακάτω: «[…] συμπληρώνονται και ενοποιούνται πάνω στη βάση των αντινομιών και των διαφορών τους», για να καταλήξει: «Έτσι θεώρησα νόμιμη και θεμιτή την υπόθεση που θέλει το ποίημα αυτό να αποκαλύπτει όχι μόνο τη γυναικεία αλλά και την αντρική φύση και ιδιοσυγκρασία, λαμβάνοντας ως δεδομένο ότι κάθε περιγραφική απόδοση δεν φωτογραφίζει, ούτε αποκαλύπτει μονάχα το περιγραφόμενο πρόσωπο, αλλά και τον περιγράφοντα, τον άνθρωπο που στέκει απέναντί του και επιλέγει τις κατάλληλες λεπτομέρειες προκειμένου να το παρουσιάσει. Πολύ περισσότερο μάλιστα που ο περιγράφων και η περιγραφόμενη βρίσκονται ο ένας απέναντι στον άλλο σε μια σχέση συνύπαρξης, συμβίωσης και, το κυριότερο, διάδρασης» (σελ. 9).
Μας προτείνει έναν γόνιμο διάλογο με τα αρχαία κείμενα. Δεν αρκεί πια αυτά να θεωρούνται σπουδαία.
Επιμένω σε αυτό, καθώς με αφορά η προσέγγιση, η προσπάθεια να αναστοχάζονται οι άνθρωποι πάνω στα πράγματα με τρόπο εποικοδομητικό. Έτσι ώστε να έρχονται στην επιφάνεια οι αντιφάσεις του κειμένου, αλλά και τα υπονοούμενα, και να αναδεικνύονται και οι κοινωνικές και ψυχολογικές προεκτάσεις που συνυφαίνονται. Βασικά η Δήμου προτείνει μια νέα, φρέσκια και ελκυστική μετάφραση για τον Ίαμβο και τα αποσπάσματα (με το πρωτότυπο αντικριστά), επίσης ως επίμετρο παρουσιάζει ένα δικό της παιγνιώδες, ρυθμικό, καλοδουλεμένο κείμενο (με τίτλο «Ηρωίδες Ιάμβου») που έρχεται ως δυνατή απάντηση στον Σημωνίδη τον Αμοργίνο και στο οποίο χαρίζει στον αναγνώστη το δικό της βλέμμα για τη γυναίκα σε είκοσι τρία ομοιοκατάληκτα δίστιχα (σε δεκαπεντασύλλαβο) κι έναν μονό στίχο. Αυτή η παρέμβαση, καθ’ όλα πετυχημένη, αποτελεί και μία πρόταση αναφορικά με το πώς είναι θετικό να κοιτάζουμε τα αρχαία κείμενα.
Μια μικρή αναφορά τώρα και για τους σκόρπιους στίχους που μεταφράζονται και εμπεριέχονται στο παρόν βιβλίο. Είναι θραύσματα μόνο. Περιέχουν κάποια στοιχεία υλικού πολιτισμού και παραπέμπουν μερικά σε στιγμιότυπα από την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Διαβάζω:
«Πώς καψάλισα, πώς έκοψα το κρέας με τρόπο ιερό. Αυτό καλά το ξέρω.» (σελ. 51)
«Απ’ το τραπέζι σήκωσε τα ποτήρια τους.» (σελ. 51)
«Αυτή η κύλικα απ’ το Άργος στενεύει προς τα χείλη.» (σελ. 51)
«Μεριά που καίγονταν» (σελ. 53)
«Υπάρχει εδώ για σένα ένα τυρί από την Αχαΐα
τρομιλικό, πεντανόστιμο. Εγώ το έφερα.» (σελ. 51)
Το 29 D απόσπασμα (σελ. 53) είναι σχετικά μεγάλο και αναφέρεται σε θέμα σημαντικό – στην επιπολαιότητα της νιότης, που «δεν σκέφτεται ούτε τα γηρατειά ούτε το θάνατο» Μέμφεται αυτούς που αγνοούν πόσο γρήγορα περνά η νιότη και έρχεται αδυσώπητο το γήρας. Τους δίνει λοιπόν συμβουλές για εγκαρτέρηση.
Η Δήμου ήθελε βασικά να συγκεντρώσει για τους αναγνώστες στον μικρό αυτόν τόμο όλο το έργο του Αμοργίνου που διασώζεται. Δεν υπάρχει κάποια εσωτερική σύνδεση, κάποια κρυφή ή φανερή συνομιλία των αποσπασμάτων με τον Ίαμβο. Απλά αποτελούν κάποια δείγματα αυτά, δίνουν μια γεύση για το ύφος, τα ενδιαφέροντα και τον τρόπο του Σημωνίδη του Αμοργίνου.
Κλείνοντας, γιατί με ενδιαφέρει αυτή η δουλειά της Δήμου; Γιατί, όπως και στη μετάφραση του Λογγίνου (Περί ύψους,εκδ. Κουκκίδα), μας προτείνει έναν γόνιμο διάλογο με τα αρχαία κείμενα. Δεν αρκεί πια αυτά να θεωρούνται σπουδαία. Όχι, δεν αρκεί. Σε έναν αντικρουόμενο και αντιφατικό κόσμο, παίζει ρόλο και ο τρόπος που κανείς τα κοινωνεί στον σύγχρονο αναγνώστη, ώστε εκείνος να νιώθει ότι αποτελούν ένα καίριο και δραστικό πνευματικό ερέθισμα. Αυτή η ανανεωτική τάση υπάρχει εδώ, θεωρώ.
Ίαμβος κατά γυναικών
και άλλα ποιήματα
Σημωνίδης ο Αμοργίνος
Εισαγωγή – Μετάφραση – Επίμετρο: Ευσταθία Δήμου
ΑΩ Εκδόσεις
64 σελ.
ISBN 978-618-5675-54-7
Τιμή 13,78€
Ασημίνα Ξηρογιάννη ποιήτρια και θεατρολόγος
https://diastixo.gr/kritikes/poihsh/24879-iamvos-kata-gynaikon
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου