Dylan Thomas: «Κάτω από το Γαλατόδασος»

 

Έφη Φρυδά

 

 

Το κορυφαίο έργο του Ντίλαν Τόμας Κάτω από το Γαλατόδασος: Ένα έργο για φωνές, ένα από τα σημαντικότερα έργα της αγγλικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, γράφτηκε αρχικά για το ραδιόφωνο του BBC, όπου εκείνον τον καιρό εργαζόταν ο ποιητής. Πρόκειται για ένα έργο επαναστατικό στη δομή και στη μορφή του, που συνδυάζει αριστουργηματικά τη μοντερνιστική με την παραδοσιακή γραφή. Ένα έργο που δεν χρειάζεται σκηνικά και πατροπαράδοτο τρόπο σκηνοθεσίας. Που έχει μια μοναδικότητα στον τρόπο πρόσληψης και απόδοσης: πρόκειται για ένα έργο υβριδικό, που μπορεί να διαβαστεί σαν ένα μεγάλο ποίημα ή να παιχτεί πάνω στη σκηνή του θεάτρου ή ακόμα να δημιουργήσει ένα μοναδικό ηχητικό, μουσικό τοπίο στη φαντασία του αναγνώστη/θεατή/ακροατή.

Το έργο ανοίγουν δύο αφηγητές, που θα μπορούσαμε να πούμε ότι παίζουν τον ρόλο του Χορού. Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημάνουμε ότι η 2η φωνή δεν εμφανίζεται στο βιβλίο που κυκλοφορεί με τίτλο Dylan Thomas Omnibus, στη συνολική δηλαδή και επίσημη Ανθολογία του ποιητή. Αυτό συμβαίνει επειδή το έργο γραφόταν και ξαναγραφόταν από τον ποιητή ξεκινώντας από τα εφηβικά του χρόνια και ως την τελευταία περίοδο της ζωής του, ως την τελική βασανιστική περιοδεία του στις ΗΠΑ, όπου βρισκόταν για 4η και έσχατη φορά για την ανάγνωση του έργου του· για να αποθεωθεί από τους Αμερικανούς κριτικούς και θεατές, για να καταλήξει στον πρόωρο θάνατό του. Εμείς επιλέξαμε να δώσουμε φωνή και στον 2ο αφηγητή, που εμφανίζεται σε κάποιες άλλες ανθολογίες του Ντ. Τ., και αυτό διότι οι δύο αφηγητές αλληλοσυμπληρώνονται.

Ο πρώτος είναι λυρικός, περιγραφικός, συνωμοτικός: «Η ώρα περνάει. Άκου. Η ώρα περνάει. Μόνο εσύ μπορείς ν’ ακούσεις τα σπίτια να κοιμούνται… Μόνο εσύ μπορείς να δεις μες στα υπνοδωμάτια πίσω απ’ τα κλειστά παραθυρόφυλλα…». Ο αφηγητής απευθύνεται άμεσα στον αναγνώστη/θεατή/ακροατή, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα υπνωτιστική. Ο δεύτερος είναι πιο επεξηγηματικός, μιλάει μια πιο καθημερινή γλώσσα. Και οι δύο μαζί εκφράζουν τη συλλογική μνήμη του χωριού Λάρεγκαμπ.

Πρόκειται για ένα έργο επαναστατικό στη δομή και στη μορφή του, που συνδυάζει αριστουργηματικά τη μοντερνιστική με την παραδοσιακή γραφή.

Ο ποιητής επιλέγει να ξεκινήσει από τη νύχτα, από τα όνειρα, γιατί έτσι μας πηγαίνει κατευθείαν στις βαθύτερες επιθυμίες, στους ανεπίδοτους έρωτες, έτσι μας μιλάει για τη μοναξιά, τη μνήμη, την απώλεια, τη φθορά, τη θνητότητα. Έτσι μας μιλάει για τον Χρόνο. Η νύχτα, το όνειρο είναι το συναισθηματικό σκηνικό όπου εκφράζεται το υποσυνείδητο, το πεδίο όπου ο άνθρωπος βιώνει μια δεύτερη, άυλη ζωή, αντιμετωπίζοντας συχνά όσα τον δυσκολεύουν στην καθημερινή του ζωή. Είναι ο ίδιος ο Ντ. Τόμας που μας μιλάει με τη φωνή των αφηγητών και με την εσωτερική φωνή του πολυάριθμου θιάσου, χωρίς την παραμικρή επικριτική πρόθεση. Με διάθεση άλλοτε πικρή, βουτηγμένη στο σκοτάδι, και άλλοτε χιουμοριστική, πειρακτική, συχνά με το τραχύ ουαλικό χιούμορ, με αιφνίδιες ανατροπές ύφους, απεικονίζει χωρίς εξιδανικεύσεις τη ζωή και τον άνθρωπο όπως πραγματικά είναι, χωρίς την κοινωνική του μάσκα, χωρίς όσα του έχουν επιβληθεί ερήμην του, και απολαμβάνει ακόμα και τα ελαττώματά του, ειδικά αυτά.

Η νύχτα μάς έχει φανερώσει την πραγματικότητα αυτών των χαρακτήρων, που πάνω της πατάει η ημέρα αποκαλύπτοντάς τους ακόμα πιο καθαρά, μέσα στο φάσμα του χρόνου αυτής της μίας και μοναδικής ημέρας, ενός 24ώρου στο Λάρεγκαμπ, μίας ημέρας που απεικονίζει το συλλογικό ασυνείδητο του ανθρώπου.

Ο κύκλος νύχτα-μέρα-νύχτα μιλάει για το άχρονο, για τη συνέχιση της ανθρώπινης ύπαρξης μέσα στη ζωή. Ουκ έστιν τέλος, κανένα συμπέρασμα, ουδεμία κατάληξη. Είναι ο κύκλος της ζωής, η ρευστότητα του χρόνου που απαρτίζει τη μυστική δομή του έργου. Καθόλου τυχαίο, λοιπόν, που ο ποιητής ξεκινάει από τη νύχτα για να τελειώσει πάλι με τη νύχτα. Στόχος του, να δημιουργήσει ένα ομαδικό πορτρέτο που προσεγγίζει την οικουμενική αλήθεια του ανθρώπινου βιώματος, της ανθρώπινης ψυχής.

Ο συγγραφέας, ξεκινώντας από το τοπωνύμιο του χωριού Λάρεγκαμπ (Llareggub), διασκεδάζει προβληματίζοντάς μας, μας κλείνει το μάτι με τις λεκτικές του σκανταλιές. Llareggub, παραδείγματος χάριν, είναι το αντίστροφο του bugger all, που σημαίνει κάτι σαν «Το ελάχιστο», «Το απόλυτο μηδέν», αλλά και «άσ’ τα, βράσ’ τα», «ένα μάτσο χάλια». Έτσι, μας φέρνει ενώπιον του διττού, αμφίσημου κόσμου που έχει δημιουργήσει με τις λέξεις και, με όλα σχεδόν τα ονόματα των χαρακτήρων του που, ιστορώντας την προσωπικότητά τους, λειτουργούν συμβολικά. (Στο επίμετρο θα βρείτε ένα εκτενές σημείωμα πάνω σε αυτό το θέμα.) «Ο άνθρωπος ας είναι η μεταφορά μου», λέει ο ίδιος κτίζοντας ένα σύμπαν πλούσιο, πλήρες νοημάτων, συναισθημάτων, πλήρες μνήμης που πατάει στην Ιστορία, στη θρησκεία, στις προηγούμενες ζωές που δεν λησμονούνται.

Πολλές οι προκλήσεις που αντιμετωπίσαμε ως μεταφράστριες του έργου. Πρώτα απ’ όλα, έπρεπε να μεταφέρουμε στην ελληνική γλώσσα και κουλτούρα ένα έργο έντονα ιδιοσυγκρασιακό, με ισχυρή τοπικότητα, χωρίς να καταστρέψουμε βέβαια την πρόθεση του ποιητή. Ο ρυθμός της αγγλικής γλώσσας είναι πολύ διαφορετικός από αυτόν της ελληνικής, η μουσικότητα, η κάθε συλλαβή έχει διαφορετικό βάρος. Η μετάφραση έπρεπε να μετατραπεί σε ένα παράλληλο έργο που να τιμά τη φωνή του Ντίλαν Τόμας, ενώ ταυτόχρονα θα επέτρεπε στην ελληνική γλώσσα να ανασαίνει με τον δικό της ρυθμό. Έπρεπε να μεταφέρουμε ιδιωματισμούς και καλαμπούρια που, έτσι και μεταφράζονταν κατά λέξη, όλο το έργο φυσικά θα κατέρρεε. Έπρεπε να μεταφέρουμε αυτή τη γλώσσα με τις παρηχήσεις, τους χαρακτήρες να μιλούν σε ρυθμούς που αντηχούν το κύμα του μικρού ουαλικού χωριού. Αναπόφευκτα, οι μεταφράστριες ανέλαβαν και τον ρόλο σκηνοθέτη, η μετάφραση μετατράπηκε σε παράσταση που απαιτεί μια ηχητική ενορχήστρωση σε πολλαπλά και αλληλένδετα επίπεδα.

Εργαστήκαμε πάνω σε αυτό το έργο για περίπου έναν χρόνο. Από την πρώτη κιόλας παράγραφο, ο Ντίλαν Τόμας, αυτός ο φετιχιστής των λέξεων, μας έβαλε στο παιχνίδι του, στο παιχνίδι της επιλογής τους, του ήχου τους, της μουσικότητάς τους. Ξεκινώντας λοιπόν ακούμε:starless, bible-black, cobblestreetssilent, hunched, sloeblack μία σύνθετη λέξη, slow, black δύο ξεχωριστές λέξεις, crowblack, fishingboat-bobbingsea. Blindasmoles… Δείτε τι κάναμε εμείς: ανοιξιάτικη, ασέληνη, άναστρη, βιβλικά μαύρη νύχτα στη μικρή πόλη, οι λιθόστρωτοι δρόμοι είναι σιωπηλοί και το καμπουριασμένο δάσος με τα ζευγαράκια και τους λαγούς κατηφορίζει αθέατο κούτσα κούτσα αργά, μαύρα, κάτω στη μαυροκορομηλάτη, μαυροκορακάτη θάλασσα που νανουρίζει τις ψαρόβαρκες. Τα σπίτια είναι τυφλά σαν τυφλοπόντικες…

Η κάθε λέξη που επιλέξαμε έχει συνηχήσεις και εσωτερικές παρηχήσεις, ήχους επαναλαμβανόμενους που δημιουργούν κρότους, βροντές, ψιθύρους, κυματισμούς. Εκεί που θέλει ο ποιητής την ένταση, τη σκοτεινιά, την απώλεια, το πένθος για αυτό που χάθηκε ανεπιστρεπτί, το βάθος των χαρακτήρων, το στόμα σφίγγεται και με την επανάληψη των συμφώνων δημιουργεί σκληρούς ήχους. Το Κ, το Γ, το Μ σκοτεινιάζουν την ηχητική παλέτα. Η συριστικότητα του γράμματος Σ, η ρευστότητα του Λ δημιουργούν τη σιγαλιά της νύχτας, τον φλοίσβο της θάλασσας στη μικρή πόλη. Οι εσωτερικοί ρυθμοί δένουν μεταξύ τους μεγάλες προτάσεις. Οι παρηχήσεις κτίζουν ατμόσφαιρα και την πυκνότητα του ονείρου. Όταν πάλι η διάθεση είναι παιχνιδιάρικη, σκανταλιάρικη, αφελής, καλοσυνάτη, ο ποιητής βάζει να δουλέψουν τα φωνήεντα. Ο ρυθμός καθρεφτίζει τις βαθιές ανάσες του, το χιούμορ, την τρυφερότητα της λυρικής γραφής.

Όλος αυτός ο πλούτος του λόγου του Ντίλαν Τόμας ευελπιστούμε πως μεταφέρθηκε επάξια στην εξίσου πλούσια, πολύσημη και ευέλικτη γλώσσα μας.

 

Κάτω από το Γαλατόδασος
Dylan Thomas
Μετάφραση: Έφη Φρυδά – Παυλίνα Παμπούδη
Επίμετρο: Έφη Φρυδά
Νίκας
126 σελ.
ISBN 978-960-296-570-2
Τιμή €13,00

https://diastixo.gr/kritikes/texnes/25844-kato-apo-to-galatodasos

https://diastixo.gr/